Huấn luyện “thấu cảm”
Đỗ Hồng Ngọc
Thấu cảm (empathy) không phải là thông cảm. Cũng không phải là đồng cảm. Tiếng Việt ta có nhiều từ “thấu” rất hay như thấu hiểu, thấu đáo, thấu… xương ( lạnh thấu xương! )…
Cho nên thấu cảm không dễ chút nào! Thấu cảm đòi hỏi phải có khả năng đặt mình vào vị trí người khác để hiểu rõ nguồn cơn, ngọn ngành. Từ cái hiểu sâu sắc đó mới có cách ứng xử đúng đắn, phù hợp. Đối với người thầy thuốc thì thấu cảm là đặt mình vào vị trí của người bệnh để hiểu được đằng sau nỗi đau kia còn có nỗi khổ nào, đằng sau cái bệnh kia còn có cái hoạn nào. Nhờ vậy mà mối tương giao thầy thuốc – bệnh nhân trở nên “đằm thắm” hơn, truyền thông sẽ hiệu quả hơn, có sự hợp tác tốt hơn giữa thầy thuốc và bệnh nhân.
Trong buổi thảo luận “Bàn tròn” sinh viên y khoa năm thứ hai vừa qua nhằm chuẩn bị thái độ và kỹ năng cho các em đi lâm sàng đạt hiệu quả tốt, một sinh viên nói em cầm kim chích thuốc cho bệnh nhân mà run rẩy, chỉ sợ bệnh nhân đau. Vậy là tốt. Biết sợ bệnh nhân đau là tốt. Chỉ lo lâu ngày chày tháng biến thành vô cảm. Người ta vẫn thường trách người thầy thuốc hôm nay, chỉ biết máy móc xét nghiệm mà không thấy có bệnh nhân, chẳng cần hỏi han, chẳng cần “nhìn sờ gõ nghe” gì đến bệnh nhân cả. Một em lớp lớn khuyên do quá đông sinh viên nên phải chia từng nhóm để “thao tác’ trên bệnh nhân rồi chia sẻ thông tin với nhau. Một vị thầy nhắc, đối với người bệnh, không nên dùng từ “thao tác”. Thao tác là dùng cho máy móc kia. Em hãy tưởng tượng mình chính là người bệnh đang có nhiều biến chứng trầm trọng đó được nhiều sinh viên tới ‘thao tác” thì sẽ cảm thấy thế nào? Phải luôn biết ơn người bệnh vì nhờ họ mà em được học hỏi để trở nên người thầy thuốc giỏi. Một vị thầy khác nói thêm: với cái TV cũ, hư hỏng nặng, người thợ có thể khuyên: sửa không được đâu, vô ích thôi, mua cái khác cho rồi! Còn với một bệnh nhân không thể nói vợ ông già quá rồi, chữa không được đâu, vô ích thôi, lấy vợ khác cho rồi được!
Khoa học y học ngày càng tiến bộ, nhiều kỹ thuật mới ra đời, thâm chí có khả năng thay thế bác sĩ, chẩn đoán bệnh tật, cho y lệnh chính xác. Người thầy thuốc được dạy để biết sử dụng các máy móc tân kỳ, thay đổi mẫu mã xoành xoạch đó, dần dần có khuynh hướng chạy theo kỹ thuật, lệ thụôc máy móc và qua đó cũng lạnh lùng, máy móc, “khoa học”, xa cách dần với…con người. Nó làm cho người thầy thuốc trở nên bí hiểm… chẳng khác gì các phù thủy của những bộ lạc ngày xưa! Thế nhưng con người từ xưa đến nay vẫn không thay đổi: cũng những âu lo, phiền muộn, sợ hãi, cũng những ganh tị, ghen ghét, mừng vui, cũng những già nua, tuổi tác, ốm đau, bệnh hoạn …
Mấy năm trước, trường Y khoa của Đại học California ở Los Angeles, đã làm một cuộc “thì nghiệm” lý thú nhằm huấn luyện các bác sĩ tương lai để có khả năng “thấu cảm” tốt hơn. Họ chọn một số sinh viên y khoa tình nguyện giả bệnh nhân để nhập viện điều trị. Hoàn toàn bí mật. Chỉ có giám đốc bệnh viện và điều dưỡng trưởng tham gia trong nhóm nghiên cứu mới được biết trước, còn toàn bộ nhân viên đều không được biết.
Một “ca” giả tình huống té thang lầu, có giai đọan ngất thóang qua; một ca giả đau bụng, oí mửa, mất nước, kiệt sức (cho uống Ipeca), và ca thứ ba giả bị tai nạn xe máy, đau thắt lưng, một chân bị yếu. Các sinh viên được “tập huấn” kỹ, khai bệnh trơn tru, qua mắt bác sĩ nhận bệnh. Chọn buổi chiều thứ bảy, cuối tuần, là lúc mọi người dễ lơ đễnh nhất để vào bệnh viện. Các “bệnh nhân” được thử máu, truyền dịch, chụp CT, MRI các thứ …
Sau đây là kết quả: Một sinh viên nói “Lúc đó cảm thấy bất lực, hoàn toàn mất tự chủ. Không kiểm soát được. Chẳng biết chuyện gì sẽ xảy ra. Chẳng ai giải thích phải làm xét nghiệm gì, lúc nào, tại sao… cũng đành“nhắm mắt đưa chân”! Người thứ hai là cô sinh viên y khoa năm thứ ba, Lisa Shapiro, nói cô hoàn toàn kinh ngạc thấy bác sĩ rất kiệm lời, lạnh lùng, luôn có vẻ mệt mỏi, như chỉ làm cho xong bổn phận, còn điều dưỡng thì khá hơn, tử tế hơn một chút. Cô cảm thấy rất hoang mang, sợ hãi, cô đơn cùng cực. Tất cả đều nói bệnh giả mà thành bệnh thiệt! Lisa Shapiro nói thêm “ Có cảm giác như mình bị sụp bẫy! Tim đập lọan xạ, huyết áp tăng vọt và có vẻ sốt cao thật sự!”. Người nằm giường kế bên cô là một bà già bệnh nặng, kêu bác sĩ suốt đêm, đèn cứ tắt rồi sáng liên tục làm cô không sao nhắm mắt nổi. Căng thẳng. Bơ phờ. Mệt mỏi!
Được hỏi qua trải nghiệm này, liệu khi ra trường trở thành bác sĩ, cô có quên sạch không? Cô khẳng định không thể nào quên! Cô chỉ nằm viện có 19 giờ đồng hồ mà thấy thời gian dài đăng đẵng. Khi bác sĩ đến thăm bệnh nói cô khá nhiều rồi, cho xuất viện, cô mừng đến phát khóc!
(Đỗ Hồng Ngọc)
http://www.viet-studies.com/DoHongNgoc_ThauCam.html
Ghi chú: Bác sĩ Mai Ngọc Thanh Ngân, bộ môn Y đức – Khoa học hành vi Trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch đã có một phản hồi rất lý thú về bài Huấn luyện “Thấu cảm” này. Xin phép em cho thầy Ngọc post lên đây để ”rộng đường dư luận” và cũng để mời gọi các bạn đồng nghiệp, các sinh viên đóng góp thêm nhiều ý kiến về một vấn đề rất thiết thân với ngành Y chúng ta. Cảm ơn Mai Ngọc Thanh Ngân.
Thầy Đỗ Hồng Ngọc.
Con đã đọc bài viết về thấu cảm của thầy hay quá ạ! Nếu mình mà cũng làm được vậy cho sinh viên chắc chắn các em sẽ nhớ cả đời và không bao giờ bị Bệnh nhân than phiền về thái độ! Tuy nhiên thực tế thì không thể làm được! Nhưng con nghĩ khi dạy sinh viên con sẽ nói “Hãy thử tưởng tượng, đặt mình là Bệnh nhân thì các em cảm thấy thế nào, sẽ nghĩ gì và muốn gì?”
Nhân nói câu này thì con liên tưởng đến một ý con nghĩ từ lâu rồi ạ! Đó là con hay được nghe khuyên là “Hãy xem bệnh nhân là người nhà, là con, là cha mẹ mình mà ra quyết định điều trị và cách chăm sóc!” Cũng như câu “thầy thuốc như mẹ hiền”. Tuy nhiên con có phần nào không đồng ý ạ!
Con thấy mình làm thầy thuốc chả là mẹ ai được cả, con còn chả dám nghĩ đến việc sinh và chăm sóc 1 đứa con nó vất vả đến nhường nào, hơn nữa nếu xem bệnh nhân là con/là cha mẹ, há chẳng phải đưa quá nhiều cảm xúc vào công việc thì làm sao quyết định? Người ta nói “Thầy thuốc phải có một cái đầu lạnh và một trái tim nóng!”. Ví dụ như khi con thấy 1 gia đình đưa bé gái 4t vào cấp cứu ngạt nước với tình trạng ngưng tim ngưng thở, bs khoa cấp cứu nhanh gọn xử trí thì con chỉ thấy mắt mình nhòe đi rồi khóc mà chả có ích gì cho bệnh nhi! Ví dụ khác là mẹ con mỗi lúc bệnh, con mà cho thuốc, mẹ uống 1 ngày nói không đỡ là mau mau tăng liều/đổi thuốc/thêm thuốc… nói chung là toàn quá tay vì quá lo lắng! Hay như cô điều dưỡng bị kỷ luật vì cấp cứu bệnh nhân trên sàn nhà có phải vì quá thương yêu và lo lắng cho bệnh nhân?!
Hơn nữa, con thấy mối quan hệ Thầy thuốc – Bệnh nhân là mối quan hệ như công việc, đồng ý là người có tâm có đức mới làm việc được trong ngành y để chăm sóc cho người khác, tuy nhiên nếu ta xem đây là ngành dịch vụ về sức khoẻ thì có lẽ sẽ nhẹ nhàng hơn cho mối quan hệ thầy thuốc – bệnh nhân! Thứ nhất bác sĩ không bị đè lên gánh nặng trọng trách “làm mẹ muôn dân” phải phục vụ cả những “đứa con ngỗ nghịch”, hay được nâng lên như những “thiên thần áo trắng” theo nghĩa đen và bóng là phải hy sinh cao thượng quên mình vì bệnh nhân mà chả cần ăn gì cũng sống và làm việc vì lương bèo bọt! Thứ 2 bác sĩ không quá tự cao về vai trò và vị trí của mình là người “ban ơn”, “giúp đỡ” cho bệnh nhân nên có thái độ không đúng mực, cho rằng bn cần bs hơn là bs cần bn, nhưng thử hỏi không có bn thì bs lấy gì mà sống?! Đây là mối liên hệ qua lại mà cả 2 bên đều cần nhau, nếu biết nghĩ thế thì Giáo dục sức khỏe cho BN sẽ tốt hơn biết dường nào để BN không bỏ dỡ điều trị?
Ở nước ngoài, bây giờ lời thề ra trường của sinh viên y khoa không dùng chữ “patient” nữa mà dùng chữ “client” ạ! Con nghĩ nếu mình biết xác định đây là nghề nghiệp của mình, thì bao gồm trong đó cả những quy định về đạo đức, về quyền lợi, về nghĩa vụ và trách nhiệm; thì các em sv sẽ đỡ oán than “sao em phải bị bệnh nhân gắt gỏng mà vẫn làm?”, “sao em vất vả mà không ai thông cảm?”. Mình phải chịu những thứ đó vì bất kì nghề nào cũng có những khó khăn, bất công, tại mình chưa làm nên chưa biết thôi, đặc biệt là các ngành về dịch vụ, các ngành tiếp xúc với con người! Và mình chịu đâu phải là hi sinh cao đẹp, cho mà không nhận lại gì mà la làng la xóm? Mình chịu để mình làm kiếm sống đấy thôi?!
Vì thế nên con nghĩ trước hết nên xác định đây là nghề nghiệp của mình cái đã, và hiểu hết về nó, những yêu cầu mà nó đề ra, đương nhiên trong đó có cả sự thấu cảm! Sắp tới nhà trường đang viết đề án về Chuẩn Năng Lực đầu ra của sinh viên Y, trong đó ghi rõ 3 yếu tố chính là kiến thức, kỹ năng, kết hợp thái độ! Vì thế con thấy Y đức không phải là 1 cái bonus bên ngoài hay là khuyên nhủ các em phải có, là cái gì cao đẹp mà các em khi đạt đến thì sẽ thành vĩ đại bác ái! Mà đó là yêu cầu, là tiêu chuẩn của công việc, nếu mình không có, sớm muộn gì cũng bị đào thải thôi!
Vậy nên thay vì trước giờ con rất không thích câu “xem bệnh nhân là nguồi nhà của mình”, từ giờ con đã biết câu mới “hãy tưởng tượng mình là bệnh nhân”. Con cám ơn thầy ạ!
Chúc thầy luôn vui khoẻ ạ!
Mai Ngọc Thanh Ngân
Một email nhận được từ một bạn đọc ở Canada cho thấy rõ hơn sự khác biệt giữa “thấu cảm” và “đồng cảm”, xin được phép chia sẻ nơi đây.
Đa tạ quanyvu.
Kính thưa bác sĩ,
Truớc hết xin chúc bác sĩ luôn đuợc an khang vui vẻ.
Tôi cũng thường theo dõi những bài bác sĩ viết trên mạng và đôi khi cũng có được chút «lợi lạc » cho sự hiểu biết của riêng mình. Đôi khi chỉ chuyển một chữ thôi cũng làm thay đổi cả tầm quang trọng của câu viết, chẳng hạn như bác sĩ giảng : «trong khi thiền ta dõi theo hơi thở chứ không theo dõi hơi thở ». Đối với tôi đây là một yếu tố căn bản cho nguời tập thiền và bác sĩ đề cập đến rất chính sác. Xin cảm ơn bác sĩ.
Tôi xin mạn phép góp chút ý về bài thấu cảm của bác sĩ. Dịch empathy là thấu cảm thì có lẽ không danh từ nào chuẩn hơn. Cho những sinh viên trẻ có lẽ bác sĩ nên giải thích thêm một chi tiết, tuy nhỏ nhưng không kém quan trọng là sự khác biệt của thấu cảm và đồng cảm : người bác sĩ phải thấu cảm bệnh nhân nhưng không đồng cảm, không chia sẻ sự «đau khổ »của bệnh nhân! Thấu cảm để giúp đỡ hữu hiện nhưng không đồng cảm, vì đồng cảm rất dễ bị « burn out » theo thời gian . Cảm ơn bác sĩ.
Một độc giả ở Canada.