Hoàng Quốc Bảo Và “Khúc Vô Thanh”

Nhạc Sĩ Hoàng Quốc Bảo Và “Khúc Vô Thanh”

Phan Tấn Hải

Khi những tiếng nhạc của các ca khúc thời “Tịnh Tâm Khúc” bắt đầu rơi vào dòng thời gian miên viễn, nhạc sĩ Hoàng Quốc Bảo – sau hơn hai thập niên giữ im lặng – bây giờ xuất hiện trở lại, và cho phát hành đĩa nhạc “Khúc Vô Thanh.”

Phải chăng, khúc vô thanh có nghĩa là cây đàn guitar phải treo lên vách để phơi bụi sau một thời của những tình ca tuyệt vời?

*

Các tình khúc thời xa xưa của Hoàng Quốc Bảo hiện vẫn còn nghe được trên mạng YouTube,  trong đó có những tiếng nhạc tha thiết tới mức, như dường là, chỉ cần hát thêm một câu nữa là có thể dây đàn tự động sẽ đứt vì không chịu đựng nỗi các cảm xúc trong hồn.

Cảm giác đó có thể thấy được khi bạn nghe ca khúc “Người Về Như Bụi” – trong đó, nhạc sĩ Hoàng Quốc Bảo đã chép xuống những dòng đẹp và buồn như cổ thi, với, “Người về như bụi mờ. Vàng trang sách xưa. Người về như mưa. Soi tìm dấu cũ. Người về như mưa. Người về như mưa. Tôi buồn như cỏ … dại. Một đời héo khô. Lạnh lùng mưa qua…” Cũng như ở các ca khúc khác.

Và bây giờ, nhạc sĩ Hoàng Quốc Bảo, xuất hiện trở lại trong trang phục một nhà sư của dòng Thiền Trúc Lâm. Đĩa CD nhạc cầm trên tay nhạc sĩ thiền sư này là “Khúc Vô Thanh,” kèm với tập nhạc in trên giấy đẹp, khổ lớn, kích thước 8X11 inches, dày 72 trang.

*

Làm thế nào có thể nghe được khúc vô thanh? Làm thế nào có thể lắng nghe được những âm thanh không âm thanh?

Mười ca khúc trong CD nhạc “Khúc Vô Thanh”  của nhạc sĩ Hoàng Quốc Bảo thực ra là những  âm thanh hiếm hoi, âm thanh trong vắt, âm thanh đầy cảm xúc và lặng lẽ của một  nhà sư sau những kỳ nhập thất dài ngày, sau khi những bụi mờ trần gian đã bị gió cuốn đi.

Nhạc sĩ Hoàng Quốc Bảo giải thích thế nào về “Khúc Vô Thanh”?

Ông viết, trên một bản đề tặng, “Âm nhạc, rộn rã dâng cho người niềm vui, hay vỗ về cho đời vơi nỗi khổ. Nhưng niềm vui nỗi khổ ấy không bền. Khúc Vô Thanh, quay về tịch lặng. Nguyện làm kẻ đồng hành trên con đường giác ngộ, ở mãi với ai biết từ bỏ dục lạc thế gian, hướng về nẻo giải thoát.”

À ha… khúc vô thanh, quay về tịch lặng, hướng về nẻo giải thoát.

Đây là những âm thanh của đạo, âm thanh của tịch lặng được một nhà sư ghi xuống thành nhạc.

*

Nếu chúng ta nhìn lại dòng văn học nghệ thuật Việt Nam,  chúng ta có cảm giác rằng những thanh âm của vô thanh có vẻ như là độc quyền của các nhà sư. Có ai độc quyền được những âm thanh, hay phải chăng là sẽ rất khó bắt gặp được các âm thanh vô thanh, nếu bạn không phải là một nhà sư?

Thí dụ, như nhà sư Minh Đức Triều Tâm Ảnh với những dòng thơ của tịch tĩnh:

Tạ từ xuôi ngược bể dâu

Tạ từ danh tướng sắc màu thế gian

Non sâu đã lặng tiếng đàn

Đêm đêm nguyệt trúc gió ngàn vô thanh…

Kỳ lạ thay, những dòng thơ của nhà sư Minh Đức Triều Tâm Ảnh cũng như dường đang kể lại cuộc đời của nhạc sĩ Hoàng Quốc Bảo, cũng tạ từ danh tướng trần gian, rồi cũng lặng tiếng đàn hai thập niên, và rồi bây giờ trờ thành nhà sư Thích Đăng Châu để ghi xuống những nốt nhạc vô thanh.

*

Hãy đọc từ “Lời Tựa” trong tập nhạc Khúc Vô Thanh, nhạc sĩ Hoàng Quốc Bảo viết, trích:

“Hai phạm trù năng và sở trong vòng Không luân, nhập thành một. Nói khác đi, Bản môn và Tích môn, nhập vào một, đạt tới chỗ Không, cứu cánh tịch lặng…

…thể nhập sâu sắc pháp môn “Phản văn văn tự tánh,” thấy hình tướng và tự tánh đều Không, Tịch lặng.

Âm nhạc đạt đến chỗ cứu cánh, tột cùng của nó, cũng vậy, là trở về với nhiên lặng, Không tính…” (trang 5)

Những dòng chữ trên, nhạc sĩ Hoàng Quốc Bảo viết vào Mùa Xuân 2014, từ Hải Ngạn Am, ở thị trấn Oceanside, California.

 

Nhưng tập nhạc và CD nhạc là công trình của nhạc sĩ Hoàng Quốc Bảo trải qua nhiều năm —  từ những cảm xúc cuối thập niên 90s khi bước vào một hiệu bán đồ cổ ở Los Angeles, nhìn thấy tượng thần âm nhạc Apsara của tín ngưỡng Bà la môn, cho tới vài năm sau, khi đi Kampuchia nhìn được các tượng thần Apsara điêu khắc trên đá ở những ngôi đền Angkor Wat… rồi cảm xúc khi hành hương tới Bồ Đề Đạo Tràng, Ấn Độ,  năm 2009, nhìn bóng trăng trên cao lúc 3 giờ rưỡi sáng… rồi cảm xúc khi được nghe vị Ni sư Giải Thiện từ VN sang thăm Thiền Viện Đại Đăng và giảỉ thích cho nhạc sĩ về chữ há trong một câu trên bức hoàng phi “Chân Ngôn Há Xuất Khẩu”…

Tất cả những cảm xúc đó trôi qua trong  những ngày thiền định của nhà sư Thích Đăng Châu, và khi nhà sư này một hôm bước ra khỏi thiền đường, ông nhấc cây đàn guitar đầy bụi trên vách xuống, lại nhập vai nhạc sĩ Hoàng Quốc Bảo, chép xuống giấy các nốt nhạc nghe rất mực lặng lẽ– và đó là nhân duyên  để hình thành  CD nhạc Khúc Vô Thanh.

*

Khúc Vô Thanh, với 10 bản nhạc, có 6 ca khúc là  nhạc và lời của Hoàng Quốc Bảo.

Hai ca khúc do Hoàng Quốc Bảo phổ thơ Tuệ Sỹ, một ca khúc phổ thơ Nhất Hạnh, một ca khúc phổ thơ Hoàng Quy (bài thơ Hoàng Quy cũng là diễn theo ý thơ cổ của Bố Đại Hòa Thượng, với những dòng thi kệ bất tử của “Một bát cơm ngàn nhà, thân chơi vạn dặm xa…”).

Trong các nghệ sĩ đóng góp, có phần đàn đệm piano của Tiến sĩ Âm nhạc Đỗ Bằng Lăng, các ca sĩ Quang Tuấn, Kim Tước… và hai vị ca sĩ, cũng là bác sĩ Bích Liên và Hồ Phượng Thư.

Trong  tập nhạc, có nhiều tranh của Đinh Cường — một họa sĩ có nét vẽ và các gam màu rất mực tịch lặng. Nơi bìa tập nhạc Khúc Vô Thanh là một tranh Đinh Cường, nơi đó một cành sen mọc lên giữa những mảng màu xanh của trăng và nước. Một bức tốc họa, do họa sĩ Võ Đình vẽ Hoàng Quốc Bảo nhiều thập niên trước.

Và đặc biệt, Đỗ Hồng Ngọc vẽ tốc họa Hoàng Quốc Bảo, âm bản ở trang 13, và dương bản ở trang 34. Đỗ Hồng Ngọc là một bác sĩ nổi tiếng, đồng thời cũng là một trong vài nhà văn viết hay nhất về Phật Giáo. Trong khi hầu hết học giả viết về Đạo Phật chăm chú sử dụng những cái đầu uyên bác (đôi khi kèm với tâm thức cao ngạo), Đỗ Hồng Ngọc đi một hướng ngược lại: họ Đỗ viết về Đạo Phật bằng trái tim, bằng hơi thở đời thường đầy những xương da máu thịt  thắm đẫm  trong Lời Vàng Đức Phật. Và bây giờ, Đỗ Hồng Ngọc vẽ Hoàng Quốc Bảo, cũng bằng cảm nhận rất mực tịch lặng về  Khúc Vô Thanh. Hy hữu. Rất mực hy hữu.

Phụ bản ảnh của Peter Dũng Nguyễn. Thượng Tọa Thích Tâm Chánh nhuận đính bài Tựa.

Và như thế,  CD nhạc và tập nhạc Khúc Vô Thanh hoàn tất.

*

Nơi đây cũng cần phải nói lên một sự thật trong bài giới thiệu CD nhạc này: tôi đã từng khai thật với nhạc sĩ Trần Duy Đức rằng, “Tớ nói thiệt với bạn, tớ không phải i tờ về âm nhạc đâu, mà thiệt ra là tớ mù chữ âm nhạc. Chỉ nghe hay, thì nói là biết hay, nghe dở, nói dở… nhưng ký âm hay lý thuyết nhạc thì chẳng biết gì hết. Coi tớ như người rừng nghe nhạc cũng được.”

Với tấm lòng đơn sơ đó, tôi đã nghe nhạc Hoàng Quốc Bảo từ nhiều thập niên qua, và cảm nhận theo kiểu riêng của mình.

Bài “Giữa Mùa Trăng,” do Quang Tuấn và Hồ Phượng Thư hát là tuyệt vời. Lời rất mực đạo học, kèm với những tiếng nhạc  như rơi sâu tận trong tim mình:

Nghe ngàn thu trong lá rơi

Trăng vời vợi xanh mắt người

Hạt bụi thời gian ghé chơi

Sinh tử bật lên tiếng cười…

Nhạc hay, lời hay, giọng ca hay.  Hiển nhiên rằng, nhạc của Hoàng Quốc Bảo khó phổ cập trong  công chúng vì nghĩa cao vời quá.  Tuy rằng, nhiều ca khúc trong Khúc Vô Thanh được Hoàng Quốc Bảo sáng tác trước khi xuất gia.

Nói như thế, cũng nên nhắc rằng: phải có đại cơ duyên, phải tu thiện hạnh rất nhiều kiếp mới có thể gặp Đaọ Phật, tin được Đạo Phật. Khó là như thế: Đạo Phật kén tín đồ là thế. Nhạc Hoàng Quốc Bảo cũng  tương tự: nhạc của ông kén người nghe.

Nhạc Hoàng Quốc Bảo cũng cao kỳ, hệt như nhạc Cung Tiến, tuy rằng hai nhạc sĩ này ở hai phương trời âm nhạc dị biệt, và đặc biệt độc đáo còn là vì nhạc họ Hoàng mang rất nhiều hình ảnh Kinh Phật.

*

Hoàng Quốc Bảo đã đi một con đường rất mực gian nan, nếu nhìn theo đời thường.

Như những câu mang hình ảnh cửa Thiền trong ca khúc “Quê Nhà”:

“Quê cũ mù sương khói, mưa bụi lầm một cõi biển dâu vô thường, Em hãy làm giọt nước thanh tịnh tràn yêu thương, Làm mưa rơi trên bốn mùa, lòng Không xuân mãn khai hoa… Làm hoa tên em Bát La, nghìn năm dậy hương thái hòa, Làm chuông Từ-tâm thoát xa… ở nơi đâu cũng quê nhà…”

Hình ảnh Thiền vị, kinh điển như thế… làm sao phổ nhạc cho hay được? Vậy mà Hoàng Quốc Bảo làm được theo kiểu của anh. Rất hay, rất lạ.

Ca khúc dài nhất trong CD Khúc Vô Thanh là bản “Tiếng Gầm Sư Tử Lớn” do Hoàng Quốc Bảo phổ thơ Nhất Hạnh. Đây là bài thơ nổi tiếng, nhiều người biết, với hai dòng đầu là “Mây bay… mây trắng bay, Một đóa tường vi nở.”

Trong ca khúc này, có những dòng chữ hẳn là các nhạc sĩ khác sẽ tránh né, trích:

Có Không đều như nhau

Có đã là bịa đặt

Không cũng là bịa đặt

Có Không tạo khổ đau

Có Không cho tôi cười…

Thực sự là khó để phổ nhạc. Nếu bạn đọc kỹ mấy dòng trên, sẽ thấy tất cả hình ảnh đều là trừu tượng, chỉ duy có chữ “cười” là cái gì có thể hình dung ra cụ thể. Bởi vậy, mới thấy dòng nhạc nơi đây đi rất mực gian nan giữa các dòng chữ trừu tượng như thế…

Ca khúc cuối cùng trong tập là  bản “Phù Vân Khứ Lai”  — xin mời bạn đọc mấy dòng đầu tiên ca khúc này, trích:

Ngũ uẩn như mây nổi, đi về một  cửa Không

Tam độc bọt nước giả, Còn mất mấy hồng trần…

Sắc vốn thực là Không, Không vốn thực là Sắc…

Thọ Tưởng Hành Thức kia, mây bay ngoài cửa động…”

Vậy đó. Diễn lại Kinh Phật bao giờ cũng khó. Nhất là khi dùng âm nhạc.

Quả là hy hữu. Cực kỳ hy hữu.

(PTH)

 

Viết thêm của Đỗ Hồng Ngọc về Hoàng Quốc Bảo:

Đó là một nhà sư, thầy Thích Đăng Châu, thiền viện Đại Đăng, San Diego, mà tôi không nhớ nổi bây giờ thầy là Đại đức hay Thượng tọa để… xưng hô cho phải phép, tôi chỉ nhớ thầy là Hoàng Quốc Bảo, một người bạn nhạc sĩ rất dễ thương của chúng tôi.

Với tôi, bốn mươi năm trước, năm 1974,- không biết HQB còn nhớ không? – trong một chương trình thơ nhạc do anh phụ trách ở ĐPT thời bấy giờ, đã trình diễn bài thơ Đi cho đỡ nhớ của Đỗ Nghê (Đỗ Hồng Ngọc) viết về ước mơ một chuyến tàu nối liền Nam Bắc do chính HQB xướng đọc, hòa cùng tiếng hát Thái Thanh trong một ca khúc của Hồ Đăng Tín (tôi không nhớ tên), giọng hát chen với lời thơ và tiếng tàu lửa xình xịch xình xịch cùng những hồi còi rú lên trong lồng ngực nhớ một thuở nào xưa, tạo nên một ấn tượng khó phai… Lúc đó, chúng tôi chưa quen biết nhau. Mươi năm trước, một lần anh về, cùng bọn tôi, có Thân Trọng Minh, Đỗ Hồng Ngọc và vài bạn nữa, trong bóng đêm mờ mờ ở quán cafe Thềm Xưa, HQB ôm đàn say sưa hát Tịnh Tâm Khúc cho chúng tôi nghe. Những bài Tịnh Tâm Khúc của anh chẳng làm tôi tịnh tâm được chút nào mà chỉ thấy rờn rợn bởi những âm điệu, lời ca, khiến tôi không cầm lòng được, nguệch ngoặc vẽ một Hoàng Quốc Bảo tua tủa râu ria xuyên bóng đêm… Anh lại xin giữ bức vẽ hí hoáy đó, để nay nó hiện ra ở Khúc Vô Thanh…

Cũng dịp đó, anh phổ nhạc bài thơ Mũi Né của tôi mà anh cho là hát lên sẽ khiến cho nhiều cô xứ Rạng… ngẩn ngơ vì “nhớ môi em ngọt dừa xứ Rạng/ nhớ dáng thuyền đi trong mắt trong”.

 

Lần đó, Thân Trọng Minh, Hoàng Quốc Bảo và tôi… làm một chuyến du hành bụi về Lagi, Phan Thiết, Mũi Né, Bàu Trắng… Ở Bàu Trắng, anh ngồi thiền tĩnh lặng giữa chập chùng gió cát và chẳng bao lâu sau đó, anh về Đà Lạt, xuống tóc trở thành một “Không Hư”: Ngũ uẩn phù vân không khứ lai/ Tam độc thủy bào hư xuất một (Chứng Đạo ca).

 

Và rồi, đúng như Phan Tấn Hải – Nguyên Giác – viết hôm nay với Khúc Vô Thanh, tập nhạc mới của một thiền sư: “Khi những tiếng nhạc của các ca khúc thời “Tịnh Tâm Khúc” bắt đầu rơi vào dòng thời gian miên viễn, nhạc sĩ Hoàng Quốc Bảo – sau hơn hai thập niên giữ im lặng – bây giờ xuất hiện trở lại, và cho phát hành đĩa nhạc “Khúc Vô Thanh”. Phải chăng, khúc vô thanh có nghĩa là cây đàn guitar phải treo lên vách để phơi bụi sau một thời của những tình ca tuyệt vời?

Các tình khúc thời xa xưa của Hoàng Quốc Bảo (…)  trong đó có những tiếng nhạc tha thiết tới mức, như dường là, chỉ cần hát thêm một câu nữa là có thể dây đàn tự động sẽ đứt vì không chịu đựng nỗi các cảm xúc trong hồn.  Cảm giác đó có thể thấy được khi bạn nghe ca khúc “Người Về Như Bụi” – trong đó, nhạc sĩ Hoàng Quốc Bảo đã chép xuống những dòng đẹp và buồn như cổ thi…”.

Phan Tấn Hải nói đúng. Bạn thử nghe đi. Chỉ cần nghe một bài Hồ Như của HQB qua giọng ca Vũ Khanh trong Tịnh Tâm Khúc cũng đủ:

Đôi lúc ta buồn hơn bến sông

Đời trôi qua như tiếng muôn trùng

Đôi lúc ta buồn hơn cỏ dại

Cuộc tình xưa khua thức khi mai

          

                  (Hồ Như, nhạc lời HQB)

 

Tự dưng cũng thấy lòng mình “khua thức” rồi đó Hoàng Quốc Bảo ơi!

 

Đỗ Hồng Ngọc