Thư gởi bạn xa xôi,

Có một cuộc triển lãm của một nhóm họa sĩ vào ngày 6.9.2018 này tại Bảo tàng Mỹ thuật Tp HCM, 97 Phó Đức Chính. Rảnh, dắt bầu đoàn thê tử và rủ rê bạn bè đến coi nhe, và có hứng thì “rinh” một bức dài cả chục thước về treo ở nhà nhé.

Hỏi Lê Triều Điển, “chủ xị”, sao gọi là “Chuyển Động”, anh nói đó là thân phận của Phù Sa… và anh đã phải trải ra cả chục thước vẽ vẫn chưa đủ để nói lên một điều gì về dòng Cửu Long thương yêu… Bỗng nhớ người bạn thầy thuốc Ngô Thế Vinh với những tác phẩm Cửu Long cạn dòng; Biển Đông dậy sóng; Cửu Long dòng sông nghẽn mạch…

Họa sĩ-Bác sĩ Thân Trọng Minh, bạn cùng lớp cùng trường hơn nửa thế kỷ trước, một người đa năng: làm thơ, viết kịch, truyện ngắn, tùy bút… từ thuở còn là một học sinh trung học bảo đáng lẽ moa phải học triết chớ không phải học y. Mình hiểu. Và dù vậy anh vẫn là một bác sĩ tim mạch khá nổi tiếng.

Hoàng Khởi Phong, Đỗ Hồng Ngọc… xem tranh tại Phòng mạch TTM (8.2018)

Một hôm, TTM phone gọi đến xem tranh anh sắp mang đi bày triển lãm với Lê Triều Điển và nhóm bạn. Anh bảo đến ngay đi, chỉ có Hoàng Khởi Phong đang chờ đây thôi… Hoàng Khởi Phong không phải ai xa lạ. Từ trước 75, chính anh đã mang tập “Thơ Đỗ Nghê” từ Đà Lạt về cho mình tại bệnh viện Nhi đồng Saigon. Thời đó, một tập thơ ronéo không phép do Thân Trọng Minh, Trần Hữu Lục và bạn bè in ấn từ Đà Lạt mang về Saigon không dễ chút nào! HKP vẫn là người bạn khoái hoạt như xưa, ha hả cả cười, nói ôi thôi đủ thứ chuyện trên đời, bè bạn bốn phương tám hướng…

Mình “phỏng vấn ” nhanh TTM: Tại sao vẽ? Tại viết không được nữa! Rồi bạn nhắc, những cuộc triển lãm trước đây với Đinh Cường, Trịnh Công Sơn, Lê Ký Thương, Trương Thìn, Trần Hoàn… Xưa lắm, những ngày đầu nhờ có Đinh Cường hướng dẫn vẽ… Mình nhớ năm 1982, Đinh Cường có một đợt triển lãm bỏ túi ngay tại phòng mạch của Thân Trọng Minh tại Chợ Lớn. Tranh bán cái vèo sạch trơn giữa thời buổi đầy khó khăn đó. Hôm đó mình cũng kịp ôm một bức nhỏ xíu Đinh Cương vẽ mấy con chim trên gộp đá ở Đèo Cả. Cũng hôm đó, mình viết bài thơ “Suzanne” tặng TTM, khi thấy một bệnh nhân nữ ôm ngực, tái xanh môi, ngồi đợi khám…

Moa vẽ sơn dầu cũng không nổi nữa rồi. Mệt, lâu lắc. Thôi thì vẽ một kiểu khác… sẵn mấy tờ lịch đầy màu sắc, tạo hình ngay trên đó, xong bức tranh như chớp… Thì ra vậy. Nhưng đẹp. Vẽ cái gì? Vẽ cái gì ẩn ức, chất chứa trong lòng… Vẽ xong, như khánh kiệt! Những mặt người và Rắn, những con cá mắt trừng thao láo, những con chim Cú nhìn xuyên đêm…

Nào Cá nào Cú… bên cạnh khay thuốc và dụng cụ y khoa…

Có một bức tranh của TTM đã được Dương Nghiễm Mậu làm sơn mài. Một bức tranh kỷ niệm, dành riêng.

Bức tranh TTM do DNM làm sơn mài.

Mình cười, ái dà, ám ảnh vườn Địa Đàng chăng, toàn Rắn với Rắn. Ai bảo ăn trái cấm rồi sinh sự!

Một lúc, thêm họa sĩ Lê Ký Thương, người bạn thiết của chúng tôi cùng đến. TTM tay không ngừng đốt thuốc lá, nâng ly bia, hào hứng tỏ bày trong chỗ tình thân…

Buổi “duyệt tranh” như vậy đã xong. Có một bức tranh Minh vẽ con mắt đen của chính mình và đầy những con mắt trắng còn lại. Mình bảo: có “Ngũ nhãn”, sao không nhìn?

Từ trái: Thân Trọng Minh, Đỗ Hồng Ngọc, Hoàng Khởi Phong, Lê Ký Thương
(Phòng mạch TTM, Saigon 8/2018)

Thân mến,

Đỗ Hồng Ngọc.

……………………………………………………………………………

Viết thêm:

Có một bài “thơ” của Đinh Cường gởi Thân Trọng Minh, nhớ những ngày xa xưa ở Đà Lạt và những bạn bè:

Bài Rosée 2

Trước khi đi làm chị Nguyệt Mai nhắn
anh có hứng viết mấy hàng về hai phác
thảo chân dung Thân Trọng Minh anh
Đỗ Hồng Ngọc mới gởi. tôi đi bộ qua
Starbucks kêu ly cà phê, cái croissant
(nhớ Nguyễn Quang Chơn cũng ngồi
Starbucks ở Phú Mỹ Hưng, cũng thích
vẽ phác thảo chân dung bạn bè, khi có
chút rượu thì sắc nét hơn)

Trở lại hai chân dung Thân Trọng Minh
Đỗ Hồng Ngọc vẽ. cái thứ nhất lim dim
nét nhìn u hoài một nostalgia. điếu thuốc
chưa tàn. những nét bút dạ đen đan nhau
như tiếng kèn đồng một điệu blues nào.
cái thứ hai nét màu xanh dương tươi vui
hơn. sẽ gởi cho Rosée xem để nhớ lại
môt chàng trai si tình đứng chờ trước
Couvent des Oiseaux khi cô gái 16, 17
tuổi đôi mắt to đen như con nai ngơ ngác…
Những năm Đà Lạt đẹp như mơ. những
mối tình đẹp như mơ. chẳng hạn của
Nguyễn Xuân Hoàng và Vy. của Lộc
và Phi Anh – ôi Lê Uyên Phương với
tiếng hát cùng tiếng đàn thùng chết điếng
đêm khuya đầy sương mù bên kia Domaine
de Marie. hình như Phạm Cao Hoàng
cũng có lần hẹn người yêu đến quán
Lục Huyền Cầm. để mơ cùng tôi nhé
Cúc Hoa giấc mơ Đà lạt thời chưa biết buồn
và làm sao quên được người nhạc sĩ ấy
đã yêu Đà Lạt như cánh vạc bay. như rừng
quỳ vàng dại. còn tuổi nào cho em…
còn tuổi nào cho chúng ta hỡi Minh hỡi Ngọc.
Virginia, Aug 26, 2014
Đinh Cường

Thân Trọng Minh by Đỗ Hồng Ngọc phác thảo 2014.

Sài Gòn – Sách

Lê Ký Thương

Sài Gòn bây giờ có nhiều nhà sách lớn, luôn luôn đông khách. Sách đủ thể loại, phong phú, đa dạng. Đó là địa chỉ thường đến của những người nhận sách là bạn đồng hành của mình – từ em bé đến người già, người của thành phố hay khách vãng lai, người Việt sống ở nước ngoài về thăm quê hương, người nước ngoài làm việc tại Việt Nam hay chỉ là khách du lịch… Những nhà sách lớn ở trung tâm thành phố còn là nơi dành cho khách dạo chơi một vòng, hưởng chút hơi lạnh cho thư thái tâm hồn khi bị cái nóng ở nhà hay đường phố làm mệt người, khó chịu.

Xưa nay, tôi có thú vui đến nhà sách để nhìn ngắm và chọn mua những quyển sách văn học mới xuất bản mà mình ưa thích được bày bán trang trọng trên kệ. Bắt gặp một quyển sách trình bày đẹp từ bìa đến ruột, nội dung hợp với sở thích của mình, tôi luôn có cảm giác như vừa gặp người bạn tri âm, không thể cầm lòng mà không mời về nhà để hàn huyên tâm sự.

Nhưng cái quyến rũ tôi hơn chính là mùi colophan của những trang sách mới ngày trước. Mỗi lần vào Nhà sách Khai Trí (bây giờ là Nhà sách Sài Gòn 2) hay Nhà sách Liên Châu (bên hông Nhà thờ Đức Bà, đối diện với Bưu Điện Thành phố) chuyên bán loại sách livre de poche, là tôi cầm ngay quyển sách mới đưa trước mũi hít một hơi thật sâu để tận hưởng mùi hương của sách như tận hưởng mùi hương của người tình.

Nhà xuất bản bây giờ thì nhiều và những người làm sách tư nhân hay các Công ty Văn hóa liên kết với nhà xuất bản nhiều gấp bội. Nhưng liệu có mấy nhà xuất bản (nhà nước) – nơi biên tập và cấp giấy phép xuất bản “bảo đảm bằng vàng” được thương hiệu của mình? Thỉnh thoảng báo chí lại phát hiện ra một hai quyển sách trông rất sang và rất đẹp của một nhà xuất bản tầm cỡ nhưng “hồn Trương Ba da hàng thịt”! Sách mà cũng có đồ giả, đồ dỏm như rượu bia, thuốc lá, bột giặt trong nền kinh tế thị trường thì đáng buồn nôn thật!

Trước 1975 ở miền Nam, mỗi lần bước vào hiệu sách, chỉ cần nhìn thấy tên nhà xuất bản như Yểm Yểm Thư Trang, Thanh Tâm, Nam Chi Tùng Thư, Khai Trí, Cảo Thơm, Thời Mới, Tuổi Hoa, Nguyễn Đình Vượng, Lá Bối, An Tiêm, Trình Bầy… là người mua an tâm, không sợ mua lầm hàng kém chất lượng. Mỗi nhà xuất bản đều có mục đích và tôn chỉ hoạt động, không có chuyện vàng thau lẫn lộn.

Theo tôi, hai nhà xuất bản hoạt động mạnh có tiếng vang, gây được nhiều thiện cảm và uy tín nhiều nhất với người đọc, người viết, người dịch là Lá Bối và An Tiêm. Người điều hành hai nhà xuất bản này lại là hai tu sĩ Phật giáo. Những người mê sách nào chẳng có những quyển sách giá trị như: Xứ Trầm hương (Quách Tấn), Sử ký Tư Mã Thiên(Giản Chi và Nguyễn Hiến Lê dịch), Anna Karénnine (Léon Tolstoi – Nguyễn Minh Hoàng dịch), Chiến tranh và Hòa bình (Léon Tolstoi – Nguyễn Hiến Lê dịch) và những tác phẩm khác của các nhà văn như Võ Hồng, Nguyễn Văn Xuân… của nhà Lá Bối. An Tiêm thì xuất bản “sách đời” nhiều hơn, đa số là những kiệt tác văn học nước ngoài với những dịch giả uy tín, như Anh em nhà Karamazov (Dostoievski, Trương Đình Cử dịch), Kim các tự (Yukio Mishima, Đỗ Khánh Hoan dịch), Câu chuyện dòng sông (Hermann Hesse, Phùng Khánh dịch), Người đàn bà trong cồn cát (Kobo Abé, Trùng Dương dịch), Tố Như thi (thơ chữ Hán của Nguyễn Du, Quách Tấn dịch)… và những tác phẩm của Đại sư Suzuki mà nổi tiếng là bộ Thiền Luận (ba tập).

Sách thời đó xếp chữ chì, in typô. Thợ xếp chữ ở các nhà in thường chỉ có trình độ văn hóa cấp 2 bây giờ, học ở trường nửa buổi, học việc nửa buổi, nên những trang bài vỗ bản đầu tiên luôn luôn bị bỏ dòng, nhảy chữ và chi chít lỗi chính tả (morasse), vì thế nhà in nào cũng có “thầy cò” (correcteur). Thầy cò là một nghề được các nhà in trọng vọng. Nhờ vậy sách của nhà xuất bản uy tín hiếm có lỗi chính tả, nếu có thì luôn luôn có bản đính chính kèm theo lời xin lỗi tác giả và bạn đọc. Điều này không những thể hiện tính nghiêm cẩn mà còn là đạo đức của người làm sách.

Nhà in có kiểu chữ đẹp nhất hồi đó là Kim Lai Ấn quán, mà chủ nhân chẳng ai khác chính là cụ Lãng Nhân Phùng Tất Đắc. Bây giờ, tuy rất quen thuộc với những kiểu chữ vi tính, nhưng khi xem lại những quyển sách in ở nhà in này, chẳng hạn như cuốn Giai thoại làng Nho của chính cụ Lãng Nhân, tôi vẫn còn mê kiểu chữ đó.

Một trong những người nổi tiếng làm sách đẹp, sách giá trị ở Sài Gòn trước 1975 là ông Thanh Tuệ, chủ nhà xuất bản An Tiêm. Ông là một “con người chịu chơi” như chàng Alexis Zorba trong lãnh vực làm sách, là người đầu tiên xuất bản tập thơ Mưa nguồn của “trung niên thi sĩ” Bùi Giáng và Đêm nguyệt động của nhà thơ Nguyễn Đức Sơn (Sao Trên Rừng).

Tôi nhớ vào khoảng 1964, khi ông Thanh Tuệ đang trên đường đi đến nhà in chăm sóc tập thơ Đêm nguyệt động thì bị tai nạn xe phải nằm bệnh viện. Sau đó, xuất hiện một mẩu tin trên tạp chí Văn với cái tít thật hay: “Đêm nguyệt động… động thầy Thanh Tuệ”. Nếu ai có cơ duyên đọc tập thơ này sẽ biết thầy Thanh Tuệ “chịu chơi” đến cỡ nào!

Sau 1975 ông Thanh Tuệ hoàn tục và lập gia đình. Năm 1981 ông cùng gia đình sang Pháp định cư, nhưng cái máu mê làm sách đẹp sách hay vẫn không thay đổi được. Đầu năm 1990, sau khi ổn định cuộc sống gia đình, ông làm sách trở lại. Làm sách Việt bên Tây ít người đọc, ông sang Mỹ hợp tác với những người Việt làm sách có uy tín, in và phát hành ngay trên đất Mỹ. Mới đây, trung tuần tháng 8, ông lại sang Mỹ để gặp các thân hữu bàn việc kỷ niệm 40 năm ngày thành lập Nhà xuất bản An Tiêm, không ngờ bệnh siêu vi gan C tái phát và mất ngay tại bệnh viện bang California. Vĩnh biệt một người tài hoa mê làm sách đẹp!

Tôi đã từng mê sách của An Tiêm. Cách đây hai năm, tôi và vài người bạn có dịp gặp lại ông Thanh Tuệ khi ông về Việt Nam thăm người thân. Gặp nhau, ông chỉ toàn nói chuyện sách đẹp, sách hay. Với ông, việc xuất bản một quyển sách cũng đồng nghĩa với việc tạo ra một tác phẩm mỹ thuật.

Nói đến một quyển sách đẹp, thiết nghĩ phải kể đến tài của người trình bày bìa. Câu thành ngữ “tốt gỗ hơn tốt nước sơn” có lẽ không thể buộc vào một quyển sách được. Trước 1975, ở Sài Gòn có những họa sĩ trình bày bìa sách nổi tiếng như Đinh Cường, Nguyễn Trung, Hoàng Ngọc Biên, Hồ Thành Đức… Họa sĩ Đinh Cường chuyên trình bày bìa cho các nhà xuất bản Lá Bối và An Tiêm. Họa sĩ Hoàng Ngọc Biên là người đầu tiên ở miền Nam được cử đi học ngành đồ họa ở Mỹ, làm việc ở Trung tâm Học liệu, chuyên trình bày bìa sách của cơ quan này và Nhà xuất bản Trình Bầy. Mỗi họa sĩ đều có style trình bày riêng, nhìn vào bìa sách là ta biết ngay, không lẫn được.

Hơn mười năm qua, công nghệ chế bản và in thâm nhập vào nước ta, cụ thể là Sài Gòn – cái nôi của ngành này – ngày càng hiện đại hơn, nên các phương tiện này đã hỗ trợ cho các ấn phẩm mang tính mỹ thuật cao. So với một quyển sách in bây giờ với một quyển sách in trước “thời mở cửa” khác nhau khá xa. Nhiều tác phẩm, nhất là tác phẩm văn học dịch, được tái bản trông hết  sức “quyền quý cao sang”. Ngẫm ra vẫn “con người đó”, vẫn mang tâm hồn đó, nhưng được “make up” có nghề, có lương tâm, làm tôn vẻ đẹp thì dễ lay động trái tim của đối tượng hơn là “mặc áo vải thô, đi chân đất”.

Nhiều người quan tâm đến sách có tâm trạng băn khoăn chỉ sợ trong thế giới nghe nhìn ngày nay, e rằng sách in một ngày nào đó không còn chỗ đứng. Nhưng tôi không nghĩ mối lo đó sẽ thành sự thực khi mà thế giới vẫn còn có người mê sách in đẹp và những người làm sách đẹp.

Lê Ký Thương
Sài Gòn, 2004

(Nguồn: https:\\tranthinguyetmai.wordpress.com)

Từ phải: Lê Ký Thương, Thân Trọng Minh, Đỗ Hồng Ngọc
(Đường Sách Saigon, 2018)