“Và nụ cười nối trên môi…”

Lúc đó tôi đang là Trưởng phòng cấp cứu Bệnh viện Nhi đồng Sài Gòn (nay là Bệnh viện Nhi đồng 1, TPHCM). Ngày nào bệnh nhi cũng tràn ngập, toàn là bệnh nặng mà chỉ lơ đễnh, chậm trễ một chút đã có thể gây tử vong. Cả nhóm bác sĩ, điều dưỡng gần như luôn túc trực bên giường bệnh, không để ý nhiều đến những biến động bên ngoài, thế nhưng trong lòng ai cũng canh cánh nhiều nỗi lo toan. “Đại bác đêm đêm” vẫn “dội về thành phố” và những chuyến bay vẫn vần vũ trên không. Không khí như sánh lại. Nhiều tiếng thì thầm và bắt đầu vắng dần những khuôn mặt thân quen. Các hành lang trở nên hun hút.

Trong phòng cấp cứu này, các thầy thuốc vẫn miệt mài gắn bó bên cạnh những bệnh nhi thoi thóp, hổn hển, hôn mê, trụy mạch… Rồi còn thêm những trẻ bị sập hầm, bị đạn lạc…

Mọi người chỉ có một ước nguyện là mong sớm có hòa bình trên quê hương. Khi nghe ngưng tiếng súng và vang vang lời hát “Rừng núi dang tay nối lại biển xa, ta đi vòng tay lớn mãi để nối sơn hà…” trên radio, trong lòng tôi là một nỗi hân hoan khó tả. Một cảm giác lâng lâng, sảng khoái, nhẹ nhõm.Tôi không thấy có cách biệt, không thấy có ngăn chia. Ngày hôm qua hay ngày hôm nay, ngày mai  ở trong phòng cấp cứu này, cũng chỉ là những bệnh nhi mê man, co giật, trụy tim mạch, thở thoi thóp… Có quá nhiều việc để làm cho một người thầy thuốc! Tôi cùng các đồng nghiệp gần như ngày đêm túc trực, miệt mài. Cái ấn tựơng sâu sắc còn đọng lại trong tôi mấy ngày sau đó là buổi gặp gỡ với vị chức sắc cao cấp phía Cách mạng (chúng tôi gọi thế). Cả hội trường im phăng phắc nghe ông nói. Trong bộ quân phục giản dị, không cả quân hàm, dáng vẻ trí thức, uy nghiêm, ông nói về nhiệm vụ người thầy thuốc hôm nay. “Không có Việt cộng, Việt trừ gì cả! Chúng ta là người Việt Nam”. Ông kết luận. Sau này tôi mới biết ông là bác sĩ 9 Hưng, Trần Ngọc Đăng. Bạn tôi, bác sĩ T. từng du học ở Mỹ, mấy ngày trước đã có điều kiện để ra đi nhưng quyết định ở lại.  Anh nói đã có lý do khi chọn ở lại quê hương.

Thế rồi bao nỗi khó khăn ập đến. Bệnh nhi tràn ngập gấp ba, gấp bốn do các phòng mạch, nhà thuốc đều đã đóng cửa mà hệ thống y tế cơ sở chưa kịp thay thế. Bệnh ngày càng nhiều hơn, càng nặng hơn.  Nhiều ca từ ngọai thành chuyển đến phòng cấp cứu đã tử vong từ lúc nào! Hết thuốc! Hết dịch truyền! Hết kim cánh bướm (một loại kim dùng trong nhi khoa)…. Hết dây truyền nước biển… Dịch sốt xuất huyết lại ập đến. Rồi dịch viêm màng não, nhiễm trùng huyết do Não mô cầu ập đến- một thứ bệnh có thể  gây tử vong trong 24 giờ đồng hồ với những vết tử ban lan tỏa toàn thân. Chúng tôi tổ chức các đoàn bác sĩ đến tận các trường học khám nghiệm cho hằng ngàn học sinh, cho uống thuốc dự phòng các thứ. Bênh nhân cứ ngày càng đông hơn, từ thành phố cũng như từ các tỉnh đổ dồn về. Một bác sĩ phòng khám mỗi buổi sáng phải khám điều trị cho vài trăm trẻ. Đầu tắt mặt tối, tránh sao khỏi sơ suất. Thế là có thư góp ý, thưa gởi, kiện cáo. Có những đơn thư nặng nề kết án “… có ý đồ hại con em cán bộ!”. Dĩ nhiên ban lãnh đạo bệnh viện phản bác vì rất hiểu anh em, những con người đã mang trên mình chiếc áo blouse trắng, nhưng không thể không ngấm ngầm gây một nỗi đau lòng, ngăn cách. Bác sĩ M, bạn tôi, phụ trách khoa  săn sóc đặc biệt, tập trung những bệnh nhi nặng, tử vong cao,  có ý định ra đi từ đó. Đã có những kỳ thị, phân biệt đối xử. Đã có những lo âu cho tương lai con em. Tình trạng thiếu thuốc men ngày càng trầm trọng. Bệnh viện thành lập khoa điều chế dịch truyền. Nuôi thỏ để thử thuốc.Đã có rất nhiều cố gắng, nhưng sao tránh khỏi những trường hợp sốc nước biển, run tiêm truyền, những tai biến đáng tiếc! Một số tỉnh bạn, có nơi còn phải sử dụng cả nước dừa để thay thế dịch truyền! Mọi thứ tự túc tự cấp. Tự sản tự tiêu. Gì cũng Te-ra (tétracycline)! Tại phòng khám, có những em bé quen mặt cứ đựơc hết người này tới người kia bồng vào khám bệnh trong một buổi sáng. Sau mới biết thì ra có kẻ chuyên “cho mượn” em bé để khám bệnh xin thuốc. Rồi phong trào sản xuất hàng loạt “xuyên tâm liên” để chữa bách bệnh! Cái khó “ló” cái khôn. Cũng nhiều sáng kiến cải tiến. Cắt miếng plastic gắn vào kim tiêm làm kim cánh bướm. Mài kim cho khéo để không có ngạnh, chích rách da bệnh nhi! Hấp luộc, tái sử dụng dây truyền dịch. Có bệnh viện đã được khen thưởng vì đã tái sử dụng dây truyền máu đến mấy chục lần! Mọi thứ đều phải tiết kiệm tối đa. Nhắc lại chuyện này chắc các đồng nghiệp trẻ khó tin. Sau này phương tiên dồi dào, đầy đủ, cái gì cũng theo nguyên tắc “xài một lần rồi bỏ” làm cho những thầy thuốc… già như chúng tôi thời đó vẫn còn nghe tiếc hùi hụi… !

Nhờ có kinh nghiệm về điều trị Sốt xuất huyết, bệnh viện Nhi Đồng (nay là Nhi đồng 1) chúng tôi được mời đi trình bày ở nhiều nơi. Thế là một “gánh hát rong” ra đời. Chúng tôi đi hết tỉnh này đến tỉnh nọ, gọi là “công tác tuyến”. Chúng tôi mang tài liệu, thuốc men, nhất là kiến thức đi truyền bá ở khắp nơi, bù lại được tặng ít gạo và ít… cá khô, tôm khô mang về làm quà. Thời đó xe đi công tác về tỉnh phải chở xăng theo và lúc về mang gạo ra khỏi tỉnh thì phải có giấy phép. Riêng tôi nhớ lần đi cùng BS Lê Văn Phụng, vụ trưởng Vụ Điều trị Bộ Y tế đến An Giang và Kiên Giang (1976). Trên đường, ông đột ngột ghé thăm một Trạm y tế xã. Ông nổi tiếng là người kiểm tra rất nghiêm. Đến đâu ông cũng dùng một cục bông gòn, cắm cây kim chích vào, rút ra thử, nếu kim còn vướng bông gòn,  chứng tỏ kim đã mài cẩu thả. Lần đó, tôi thấy trong tủ thuốc của một Trạm y tế có đến vài trăm ống Ouabaine mà ở bệnh viên Nhi đồng tìm đỏ con mắt không ra, rất hiếm, chỉ dành cho bệnh nhi suy tim trái, có gallop, dọa phù phổi cấp (OAP), thế mà ở đây người ta chỉ coi là “thuốc khỏe”, bà con đi ruộng về ghé chích một mũi cho khỏe! Tôi nêu ý kiến. Ông ngẫm nghĩ rồi trả lời. Phân phối theo cơ chế bao cấp, quan liêu quá, nơi cần thì không có, nơi có không cần, không biết xài…  Lần đi ấn tượng khác cuối năm 1976, khi tôi cùng với bác sĩ Đỗ Quang Hà, viện Pasteur, đi chống dịch viêm não ở vùng U Minh Thượng. Mới biết thế nào là muỗi, thế nào là đỉa ở vùng Đồng Tháp Mười! Vỏ lãi đưa chúng tôi vào tận những nơi đèo heo hút gió. Bà con ở đây còn rất  nhiều mê tín dị đoan

Sốt xuất huyết tạm lắng thì đến dịch Viêm ruột họai tử. Bệnh nhi bị xuất huyết tiêu hóa, ruột teo lại từng khúc, trụy tim mạch và chết rất nhanh. Chết nhiều. Truy tìm tài liệu mới biết đây là một lọai bệnh ngày xưa thuờng gặp ở Phi Châu, đặc biệt ở Papua New Guinea, do vi trùng hiếm khí Welchia perfringens gây ra. Những đêm trực kinh hoàng với nhiều ca vào cùng một lúc trong tình trạng sốc nặng, tím tái nổi bông toàn thân. Sau khi hồi sức, qua cơn cấp tính, ruột teo lại từng khúc, sờ đựơc, chúng tôi gọi là “khúc lạp xưởng”, phải chuyển đi mổ tiếp mới cứu được. Nhớ có đêm gần hai giờ sáng, tôi dựng Trần Đông A, bác sĩ trực khoa ngoại dậy, bảo có “cục lạp xưởng” cần mổ gấp này! Mổ ra khúc ruột tím bầm, xuất huyết từng mảng rải rác, nhiều khúc đã cứng ngắc, lốm đốm đỏ, nâu…  y như lạp xưởng thiệt! Ca đó phải cắt gần hết ruột non, đến tận ileon, nối tận – tận rất khó khăn. Cuối cùng bệnh nhi được cứu sống dù trước đó mẹ em cương quyết không cho mổ. Sau này, khi bệnh được phát hiện sớm hơn thì can thiệp bằng cách  bơm Oxy vào ruột theo “trường phái” của bác sĩ Trần Thành Trai cũng đã giải quyết được nhiều trường hợp ngoạn mục. Chúng tôi say mê với các đề tài nghiên cứu khoa học lý thú và thực tiễn đó. Cả nhóm “nội ngoại” làm việc khắng khít bên nhau, chia sẻ biết bao niềm vui, nỗi buồn, đôi khi tranh cãi gay gắt, quyết liệt nhưng tất cả đều vì bệnh nhi. Rồi đến dịch “Ngộ độc phấn rôm” năm 1981. Trẻ sơ sinh chừng một tháng tuổi bỗng bị xuất huyết não- màng não chết hàng loạt, tử vong rất cao! Chỉ trong vòng ba tháng mà đã có hơn 300 trường hợp nhập viện vào bệnh viện Nhi Đồng 1 và Nhi Đồng 2. Cuối cùng mới tìm ra được thủ phạm: đó là chất Warfarine, một thứ thuốc diệt chuột mà kẻ gian đã vì tham pha trộn với bột mì làm phấn rôm giả! Công đầu phải kể đến các bác sĩ Dương Quang Trung, bác sĩ Dương Quỳnh Hoa, giáo sư Martin Bruyer từ Paris sang và tập thể các đồng nghiệp ở Trung tâm y tề dự phòng, Trung tâm Truyền máu-huyết học và các bệnh viện Nhi đồng thành phố!

Còn nhiều nữa, kể sao cho hết! Nhưng những khó khăn đó không đáng ngại đối với người thầy thuốc bằng thiếu thông tin y học để cập nhật kiến thức, thiếu trang thiết bị, thiếu thuốc men, phương tiện hành nghề…  nên ai cũng thấy bức xúc. Chính vì thế mà năm 1978, Trung tâm Thông tin-Tuyên truyền y học đựơc thành lập (tiền thân của Trung tâm Truyền thông- Giáo dục sức khỏe hiện nay) đã giải quyết đựơc một phần bức thiết của người thầy thúôc!  Đời sống ngày càng khó khăn thêm. Những đợt “kiểm tra chéo” bệnh viện lại rất căng thẳng. Thầy thuốc lo đáp ứng kiểm tra hơn lo chăm sóc bệnh nhi. Những buổi “bình bầu” thi đua trở nên giận hờn, trách móc, không nhìn mặt nhau. Nhiều chuyện không đâu, chẳng liên quan gì đến chuyên môn. Bệnh viện vơi dần. Khó khăn càng dồn dập. Còn nhớ vào năm 1979, bệnh viện thực sự căng thẳng vì không ngày nào không có người ra đi. Có người đi trót lọt, có người quay về. Lần đó, tôi nghỉ phép mấy hôm mà lúc trở vào làm việc mọi người đã …ngạc nhiên, sửng sốt! Bài thơ “Tôi còn nợ” tôi viết từ những cảm xúc đó. Bài thơ sau đó được bác sĩ Trương Thìn phổ nhạc và hát trong những đêm sinh họat văn nghệ ở Hội trí thức yêu nước với Phạm Trọng Cầu, Trịnh Công Sơn, Trần Long Ẩn, Hoàng Hiệp, Nguyễn Nam, Lê Thị Kim…

“Tôi đi phép mấy ngày
Hôm trở lại mọi người reo lên mừng rỡ
A! Ông thầy về! Tưởng đi luôn rồi chớ!
Và em cũng nhìn tôi
Không nói
Qua ánh mắt tôi biết em định hỏi
Vì sao tôi không đi
Vì sao tôi ở lại?
………..”
(ĐHN, 1979)

Thế rồi lãnh đạo Thành phố, lãnh đạo ngành Y tế cũng đã kịp thời có những giải pháp. Đầu tư tăng cường trang thiết bị, thuốc men, thông tin y học, hợp tác quốc tế… “Thí điểm” làm ngoài giờ (phòng mạch tư). Thí điểm thu một phần viện phí… Rồi kỹ thuật cao, rồi y tế chuyên sâu có cơ hội phát triển. Hệ thống y dược tư nhân hình thành chia sẻ gánh nặng cùng y tế nhà nước, cùng thúc đẩy nâng cao chất lượng điều trị, chăm sóc bệnh nhân tốt hơn. Cùng lúc, chúng tôi triển khai các chương trình Săn sóc sức khỏe ban đầu (Primary Health Care) cho trẻ em ở quận 6, quận 4, rồi  Củ Chi, Hốc môn… Một Chương trình Săn sóc sức khỏe ban đầu toàn diện ở xã Hiệp Phước, Nhà Bè do bác sĩ Dương Quang Trung chủ trì, cùng với một Ban thư ký gồm các bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc, Lê Trường Giang, Nguyễn Thanh Nguyên, Dương Đình Công, Nguyễn Ngọc Chiếu (đựơc bạn bè gọi là ngũ hổ tướng) đã trở thành một mô hình được nhân rộng cho toàn thành phố và một số các tỉnh bạn. Đây là một chương trình tổng hợp, với sự tham gia cộng đồng, phối hợp liên ngành, và kỹ thuật học thích hợp, lấy phòng bệnh làm chính, gắn liền sức khỏe với phát triển kinh tế xã hội của địa phương, vừa ít tốn kém vừa hiệu quả cao. Những năm tháng đó mạng lưới y tế cơ sở đựơc tập trung xây dựng và củng cố, phòng bệnh tích cực, đã làm thay đổi tình hình bệnh tật: không còn sốt bại liệt, không còn dịch tả, dịch hạch, thương hàn, giảm suy dinh dưỡng trẻ con, giảm tỷ lệ phát triển dân số… Ngành y tế thành phố đã có thể tự hào vượt qua những giai đọan khó khăn gian khổ,  đã năng động, sáng tạo, dám nghĩ dám làm, đóng góp nhiều mô hình cho cả nước.

Hiện nay thì tình hình y tế ở nước ta đã chuyển đổi, nặng về chuyên sâu, nặng về điều trị, về kỹ thuật cao với không ít những bộn bề mới phát sinh. Vấn đề công bằng. Vấn đề y đức. Vấn đề đào tạo. Mối quan hệ thầy thuốc- bệnh nhân. Trong một xã hội đang chuyển biến…  .

Rồi những bạn bè năm xưa của tôi đã lần lượt trở về. Nhiều bạn nay đã là những chuyên gia y học tầm cỡ. Cùng góp sức góp lòng, chuyển giao công nghệ, dạy dỗ cho lứa đàn em. Và những nụ cười lại nối trên môi  khi chúng tôi cùng hát với nhau trong những buổi họp mặt đông vui: “Rừng núi giang tay nối lại biển xa… Ta đi vòng tay lớn mãi để nối sơn hà…” (TCS).  Những mái đầu xanh ngày nào nay đà  bạc trắng, lũ chúng tôi đều đã trên dưới bảy mươi rồi. Mới thôi!

Saigon, tháng 4-2009

BS  Đỗ Hồng Ngọc