Chăm sóc sức khỏe ban đầu & Chăm sóc ban đầu

Phân biệt:

Chăm sóc sức khỏe ban đầu (Primary Health Care) với Chăm sóc ban đầu (Primary Care) BS Đỗ Hồng Ngọc

 

  Không ít người nhầm lẫn giữa Chăm sóc sức khỏe ban đầu (CSSKBĐ) và Chăm sóc ban đầu (CSBĐ). Đây là hai thuật ngữ mang hai khái niệm hoàn toàn khác nhau, cần được phân biệt rõ để có hướng triển khai đúng nhằm bảo vệ và nâng cao sức khỏe người dân. Sự khác biệt nằm ở từ “Sức Khỏe”. Trong tiếng Anh cũng phân biệt rõ Primary Health Care (PHC) và Primary Care (PC). CSSKBĐ có mục tiêu làm sao cho người dân khỏe mạnh, ít phải bệnh tật, trong khi CSBĐ lại có mục tiêu là chữa bệnh sớm khi đã có bệnh.

Như ta biết “Sức khỏe là một tình trạng hoàn toàn sảng khoái (well-being) về thể chất, tâm thần và xã hội chứ không phải chỉ là không có bệnh hay tật”( Tồ chức sức khỏe thế giới -WHO, 1946), do vậy chuyện làm sao cho người dân có sức khỏe – CSSKBĐ- không thể là chuyện của ngành y tế mà là chuyện của nhà làm chính trị- dân biểu, nghị sĩ,  nhà lãnh đạo. Chính vì thế mà một trong các nguyên tắc chủ yếu để thực hiện CSSKBĐ thành công ở mỗi quốc gia, mỗi địa phương là sự cam kết chính trị  (political commitment). Một nhà chính trị biết vì dân, biết lo cho hạnh phúc của dân thì quan tâm phòng bệnh, chứ không phải thấy dân bệnh nhiều thì mừng, gấp gấp mở nhiều bệnh viện để kiếm tiền, coi y tế là một “mũi nhọn kinh tế”! Trái lại họ sẽ lo xây dựng hệ thống dự phòng sao cho hiệu quả, lo nâng cao dân trí, an toàn thực phẩm, phòng tránh tai nạn, nước sạch, vệ sinh môi trường… Những chuyện như vậy làm sao y tế một mình làm được? Cho nên cần phải có sự phối hợp liên ngành, cần có giao thông công chánh, thông tin truyền thông, giáo dục đào tạo, tài nguyên môi trường v.v… Ai có thể điều khiển nổi « dàn nhạc »  này ? Hỏi tức là trả lời vậy.

Mặt khác, vì con người thì phải già, phải bệnh (sanh lão bệnh tử), nên khi có bệnh thì y tế phải có trách nhiệm chăm sóc “ban đầu” cho dân, không xong thì phải lo chăm sóc… “ban cuối”. Y tế phải chịu trách nhiệm tổ chức mạng lưới chăm sóc sao cho tốt, gần dân, thầy hay thuốc giỏi, đáp ứng nhu cầu khám chữa bệnh rất bức xúc của dân một cách ít tốn kém, công bằng và bình đẳng. Nhà chính trị sẽ hỗ trợ, tạo điều kiện cho y tế làm. Nhớ rằng “thầy hay thuốc giỏi” nằm ở chỗ nguồn nhân lực. Đào tạo thầy thuốc- người chịu trách nhiệm trước sinh mạng người dân mà chỉ trông vào số lượng thì chỉ càng làm mất lòng tin, càng gây thêm cái gọi là “quá tải” bệnh viện!

Về phía người dân cũng phải tự bảo vệ và nâng cao sức khỏe của bản thân, gia đình và cộng đồng chứ không thể “khoán trắng” cho y tế,  lệ thuộc vào thầy vào thuốc, nên mới cần phải có sự tham gia cộng đồng. Đây là các nguyên tắc căn bản của CSSKBĐ!

Ngày nay với những thay đổi nhanh chóng về mô hình bệnh tật, toàn cầu hóa, đô thị hóa, già hóa dân số, bất bình đẳng trong chăm sóc sức khỏe thì CSSKBĐ vẫn là nền tảng, chìa khóa của một chính sách y tế nhân bản, gắn sức khỏe với phát triển của một đất nước.

Như vậy, CSBĐ thực chất là chăm sóc y tế (medical care) ngay khi người dân ốm đau, bệnh hoạn, cấp cứu, chấn thương… sẽ là chuyện của hệ thống y tế công cũng như tư, tây y cũng như đông y, hệ thống nhà thuốc, chữ thập đỏ… Hệ thống y tế này chăm sóc, điều trị các bệnh cấp tính và mạn tính thường gặp ở tuyến đầu cũng như tham gia các chương trình sức khỏe bà mẹ trẻ em, kế hoạch gia đình, tiêm chủng, chăm sóc người cao tuổi. ( Phân loại quốc tế về Chăm sóc ban đầu International Classification of Primary Care– ICPC).

***

Biển Thước (401-310 trước Công nguyên) là một thầy thuốc người nước Triệu thời Đông Chu liệt quốc nổi tiếng là “thần y”. Một hôm Ngụy vương hỏi Biển Thước: “ Ta nghe nói ba anh em nhà thầy đều giỏi y thuật, thử nói ta xem trong ba người, y thuật của ai cao minh nhất?”

Biển Thước đáp: “Anh cả của thần y thuật cao minh nhất, anh hai của thần thứ nhì, còn thần kém nhất trong ba anh em”.

Ngụy vương ngạc nhiên: “Vậy sao thầy nổi tiếng trong thiên hạ còn hai anh thầy không ai biết đến?”

Biển Thước đáp: “ Vì anh cả thần chữa bệnh cho người khi bệnh chưa xảy ra, người bệnh trông như không có bệnh gì cả cho nên người ta không ai biết anh thần đã phòng bệnh cho họ từ trước; còn anh hai của thần trị bệnh ngay khi người ta mới phát bệnh, nên người ta cho rằng anh hai thần chỉ chữa được bệnh vặt mà không biết rằng nếu để bệnh trầm trọng thì nguy hiểm tính mạng nên chỉ nổi tiếng ở vùng quê, còn thần thì chữa khi bệnh tình người ta đã nguy ngập, tính mạng bị đe dọa… Điều thần làm là phá huyết mủ, phẫu thuật, đắp thuốc, những việc dính đến máu me, nên thần mới vang danh thiên hạ, nhưng dù bệnh có cứu được cũng thường để lại di chứng… Thần thua xa hai anh thần nhưng thiên hạ ít người biết vậy! (theo Trang tử tâm đắc, Yu Dan, bản dịch Lê Tiến Thành – Dương Ngọc Hân, NXB Trẻ 2011).

Vậy có thể nói người anh cả của thần y Biển Thước thực hiện CSSKBĐ, anh hai thực hiện CSBĐ còn Biển Thước làm công tác điều trị ở tuyến… trung ương vậy!