Bùi Thức Phước: Lưu giữ chút hồn quê

Ghi chú: Thầy giáo Bùi Thức Phước hai hôm trước đây khệ nệ mang đến tặng tôi một ôm sách văn học của thầy vừa được một nhà làm sách ưu ái cho xuất bản nhằm “lưu giữ chút hồn quê”! Thầy làm tôi cảm động quá! Mươi năm trước nghe thầy khoe sắp có bộ sách “văn học” một thời của bọn mình cho đám trẻ bây giờ được làm quen, thế mà hằng chục năm qua không ai chịu in cho thầy vì sợ ế, sách không bán được. Lần này nhờ một nhà làm sách trẻ có lòng với văn học “cổ”, thầy đã được toại nguyện. Nhớ cái thời bọn tôi, lớp Tú Tài I đã học hết đống sách văn học này, còn Tú Tài II thì học triết học với Luận lý học, Tâm lý học, Xã hội học, Siêu hình học… mà  tội nghiệp cho thế hệ con em bây giờ! Cho nên đây là một tủ sách đáng quý, đáng trọng, để đọc thêm bên cạnh bài học ở nhà trường cho con em chúng ta.

Bùi Thức Phước không phải là ai xa lạ, chính là nhà thơ Bùi Nghi Trang. Chúng tôi đã quen biết nhau gần nửa thế kỷ. Nhớ hồi đó anh than cưới vợ đã 6 năm mà chưa có mụn con, tôi bèn “tư vấn” chút xíu, anh có liền bé gái đầu lòng, rồi thừa thắng xông lên, thêm hai cu cậu nữa, nay đã là những kỷ sư, kiến trúc sư… Còn ông bạn già nhà thơ thì hom hem dần, tâm sự “bây giờ mình làm ô-sin cho lũ trẻ”. Từ ngày rời cái “chuồng cu” ở khu ổ chuột Bàn Cờ, ông về Gò Vấp, gió mát trăng thanh nên mới có dịp khệ nệ ôm đống sách đến tặng bạn hiền. Ông nói.

Bèn vui có mấy dòng gởi tới anh em,

Đỗ Hồng Ngọc.

(22.6.2015)

Lưu giữ chút hồn quê

Bùi Thức Phước

Chúng tôi quen nhau từ đầu thập niên 80 của thế kỷ XX, qua lời giới thiệu của Lâm Quốc Trung. Lúc ấy, Nguyễn Đình Sơn (chủ nhà sách Hồng Ân bây giờ) mới bước vào nghề kinh doanh sách; còn tôi vẫn tiếp tục nghề dạy học từ năm 1966.

Được học và lớn khôn từ nền giáo dục cũ, nay tiếp xúc với nội dung nền giáo dục “mới lạ” (nhất là nội dung các môn Ngữ Văn, Lịch Sử, Địa Lý, Giáo dục công dân) theo từng bước thăng trầm của lịch sử, tôi có đôi chút ngỡ ngàng, băn khoăn…

Tháng 7-1990, nhân phát hành cuốn truyện dài Tình thơ trên đồi sim – của tôi, bên ly cà phê ở tòa soạn báo Văn Nghệ TP.Hồ Chí Minh (đường Nguyễn Thị Minh Khai), Nguyễn Đình Sơn có nêu lên chuyện những tác phẩm được đưa vào sách giáo khoa cũ nay đã không còn. Tôi nhớ đến Bích Câu kỳ ngộ, Nhị độ mai, Trê Cóc, Lục Súc Tranh Công, Gia huấn ca,…Từ đó, tôi sưu tầm những tác phẩm văn học cổ, và lưu giữ chúng trong tủ sách gia đình như lưu giữ chút hồn quê.

Các tiệm mua bán sách cũ ngoài Kỳ Thư ở đường Võ Văn Tần, tôi còn đặt mua ở các tiệm khác dọc đường Điện Biên Phủ (quận 1), Lê Quang Định (Bình Thạnh), Nguyễn Thái Sơn, Phạm Ngũ Lão (Gò Vấp). Loại sách này thường được các nhà xuất bản Tân Việt, Á Châu, Trường Thi,… in và phát hành.Công việc âm thầm ấy cứ kéo dài theo thời gian và bất cứ nơi đâu tôi có dịp đặt chân đến.

Năm đầu thế kỷ XXI, Nguyễn Đình Sơn nhắc lại những cuốn sách xưa. Tôi cho Sơn biết rằng đã bàn chuyện ấy với một số bằng hữu là nhà giáo, nhà văn. Họ sợ rằng đối tượng đọc loại sách không nhiều, in ra sẽ bị lỗ nên không mặn mà lắm về việc sưu tầm và biên soạn lại những cuốn sách này.

Chuyến xe buýt dừng lại. Một nhóm trẻ xuống xe, vội vã dưới cơn mưa đi về hướng trường Đại học Khoa học Xã hội &Nhân văn. Tôi lặng nhìn. Sơn nhấp một ngụm cà phê rồi nói :

– Chuyện in ấn, mua bán là chuyện của em. Trong kinh doanh sách, có những việc chủ nhà sách làm không phải vì lợi nhuận.

Tôi vừa nghe Sơn nói vừa nhìn theo nhóm bạn trẻ kia, chợt lóe lên tia hy vọng rằng biết đâu trong số 100 bạn trẻ sẽ có vài bạn tìm về những cuốn sách xưa như tìm về với ca dao, tục ngữ và truyện cổ dân gian. Từ đó, tôi nhận ra sự đồng cảm của Sơn trong ước muốn lưu giữ chút hồn quê từ những tác phẩm văn chương cổ.

Sưu tầm, biên soạn, in ấn và phát hành những tác phẩm này chẳng những là lưu giữ được chút hồn quê ấy có từ nội dung của từng tác phẩm về nghĩa vua-tôi, tình cha-con, chồng vợ, tình bằng hữu, … ; về tín ngưỡng của người xưa ( Phật giáo, Khổng giáo, Đạo giáo ), mà còn lưu giữ ngôn ngữ, hình thức nghệ thuật văn chương của thời chữ Nôm đang trên đường phát triển. Nếu để những tác phẩm ấy lụi tàn thì hồn quê cũng mai một. Và thế hệ tương lai sẽ được thừa hưởng quốc sản tinh thần nghèo nàn, một truyền thống khập khiển, mất cân đối. Và nhiều hệ lụy tất yếu sẽ xảy ra từ tri thức ngôn ngữ mẹ đẻ đến đạo đức.

Và nghĩ đến những sinh viên chọn đề tài văn học chữ Nôm khuyết danh làm luận án tốt nghiệp; nghĩ đến người nước ngoài (ít thôi) muốn tìm hiểu văn học thời Trung đại của Việt Nam. Tôi mang những suy nghĩ ấy trình bày với một số nhà giáo, nhà văn quen thân.

Giữa năm 2007, chúng tôi cùng gặp Nguyễn Tôn Nhan, Phạm Đình Thống (Phạm Chu Sa) cùng một số anh em, bắt tay vào việc biên soạn để hình thành tủ sách Hồng Ân Tùng Thư nhằm cung cấp tư liệu, văn bản về tác phẩm cho bạn đọc có nhu cầu chứ không là tác phẩm văn học chuyên sâu.

Về phần mình, tự thấy sở học có hạn,tuổi đời đã ngoài bảy mươi, vào độ “già lú lẫn”, chân yếu tay run, nhưng vì luyến chút hồn quê mà cố gắng,nhẫn nại sưu tầm, chọn lọc và sắp xếp tư liệu, biên soạn từng tác phẩm, từng tác giả theo một cấu trúc thống nhất đã định cho bộ sách này như Nhà xuất bản đã giới thiệu (ở đầu mỗi tập).

Việc biên soạn mỗi tập sách theo trình tự như sau:

1- Đọc kỹ tác phẩm,tra cứu và chú thích các từ Hán Việt, tiếng Nôm, tiếng địa phương khó hiểu và tóm tắt nội dung truyện.

2- Đọc kỹ ý kiến của các nhà nghiên cứu-phê bình về nội dung và hình thức của tác phẩm được in trong các sách báo đã sưu tầm được.

3- Từ đó nêu suy nghĩ, cảm nhận của cá nhân về một điều nào đó có ở nội dung, hình thức của tác phẩm.

Trong ba công việc trên, dù rất cẩn trọng nhưng chắc còn chút sai sót, riêng công việc thứ hai chưa được trọn vẹn. Xin được tri ân và tạ lỗi với các vị tiền bối cùng quý thức giả có bài được trích in trong tập sách mà người biên soạn chưa thể liên lạc được để xin phép trước. Kính mong quý vị niệm tình tha thứ cho.

Bạn tôi, Bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc (nhà thơ Đỗ Nghê), một thời “tương tư” tiếng còi tàu (xe lửa) nên đến ga Hòa Hưng mua vé đi Biên Hòa cho đỡ nhớ khi đường xe lửa vừa mới được mở lại một đoạn ngắn từ Sai Gòn lên Biên Hòa trong thời buổi chiến tranh (Đi cho đỡ nhớ, Thơ Đỗ Nghê 1974). Tôi vốn “mê”những bài ca dao từ thuở nách kẹp cái mo cau làm cái cặp đựng giấy bút đến trường Tiểu học. Bước vào Trung học Đệ nhất cấp (Trung học cơ sở) lại vương vấn “tiếng nước tôi, bốn ngàn năm ròng rã buồn vui, khóc cười theo mệnh nước nổi trôi…”(Tình ca, Phạm Duy), lớn lên lại là thầy giáo dạy Ngữ văn nên tìm chút hồn quê trong chồng sách cũ đã cho tôi nên người biết kính trên nhường dưới, ứng xử phải chăng, làm việc lành, tránh điều dữ… Ấy là duyên nợ với đời!

Sau một thời gian dài âm thầm buồn vui, nay chút hồn quê ấy đến với bạn đọc. Xin được cảm ơn bằng hữu đã bổ sung tư liệu, cảm ơn chủ nhà sách Hồng Ân đã đồng cảm và hỗ trợ tích cực, cảm ơn Nhà xuất bản đã tạo điều kiện thuận lợi cho tủ sách Hồng Ân Tùng Thư được ra đời. Như trên đã tâm sự, sức lực có hạn, tác gia và tác phẩm văn học chứ nặng hồn quê thì khá nhiều và đồ sộ, kính mong quý thức giả tiếp tay để hồn quê nồng đượm hơn giữa thời cả nước hội nhập cùng thế giới.

 

Gò vấp cuối xuân Quý Tỵ-2013

(BÙI THỨC PHƯỚC)