Có không, sự sống nhân tạo?

Tế bào sống tổng hợp (synthetic living cell), tế bào sống nhân tạo (artificial living cell) tế bào sống có “cha mẹ là máy vi tính” là những cụm từ được nói đến rất nhiều gần đây . Nhiều người háo hức nhưng cũng lắm người lo âu. Liêu rồi đây khi loài người “cướp quyền Tạo hoá” sẽ tạo ra một thế giới đầy những “sinh vật” như thế nào? Loài người rồi sẽ ra sao?

Thực chất mới chỉ có một số DNA đơn giản của vi khuẩn Mycoplasma mycoides được tổng hợp từ các chất hóa học- những cặp baz ATCG – được coi như “4 lọ nước màu” pha trộn, không hề có tính chất sống, bởi vẫn phải nhờ đến hệ thống sống sẵn có của vi khuẩn cùng loại là Mycoplasma capricolum để sản sinh ra các thế hệ Mycoplasma mycoides mới. Chỉ trong khoảnh khắc, tế bào được cấy ghép genome đó đã phân chia hàng tỷ lần! Thật là đáng sợ! Nếu không có cách kiểm soát nó, không biết chuyện gì sẽ xảy ra, khi mà kháng sinh cũng không thể tiêu diệt được dạng vì khuẩn có genome tổng hợp này. Mycoplasma pneumonea gây viêm phổi không điển hình (Pneumonie atypique) ở trẻ con rất phức tạp, khó điều trị như ta đã biết, còn Mycoplasma mycoides (gây bệnh cho dê) không biết sẽ ra sao, tuy nhóm nghiên cứu có cho biết lúc thao tác di truyền cũng đã loại bỏ các gene gây bệnh rồi, nhưng có thể yên tâm được không?

Như đã nói, chỉ có cái phần DNA là được tổng hợp, còn thì phải nhờ tế bào chất của vi khuẩn thiên nhiên. Nhóm nghiên cứu không tạo ra được bào tương, các bào quan, enzym v.v.. nên chưa thể gọi là tạo ra “sự sống” nhân tạo. Nó chỉ là sự “bắt chước”, kiểu Hồng Kông bên hông Chợ Lớn thôi, chưa phải là sự sáng tạo ra sự sống, cướp quyền Thượng đế gì cả! Tuy vậy, Thượng đế cũng đã… cảnh giác. Có một bức biếm họa thú vị trên báo: Một thiên thần vội bay về tấu Thượng đế rằng thì là loài người vừa sản sinh ra tế bào sống nhân tạo từ máy vi tính, Thượng đế mỉm cười bảo: Khá khen cho bọn hackers, ta phải nhanh chóng đổi password mới được!

Trên thực tế, tuy mới “bắt chước” phần đơn giản của một vi khuẩn giản đơn nhất thôi mà cũng đã mất đến 15 năm! Rồi đây với một sinh vật đa bào, từ một cành cây ngọn cỏ đến con ruồi con gián chắc còn lâu! Nói gì đến con heo, con chuột, con… người!  Ông Craig Venter mô tả quá trình mà đội ngũ của ông thực hiện giống như việc chế tạo một chiếc máy tính:  Tạo ra DNA nhân tạo giống như tạo ra phần mềm cho hệ điều hành. Cấy DNA vào tế bào giống như đưa phần mềm vào ổ cứng để chạy chương trình. Nói cách khác, bộ gen nhân tạo đơn giản chỉ là một “phần mềm” được chạy trên “ổ cứng”, một tế bào hoàn chỉnh sẵn có. Tạo một phần mềm không thể gọi là tạo máy vi tính!

Craig Venter cũng hào hứng nói “Chúng ta sẽ tạo ra một cuộc cách mạng công nghiệp mới, nếu chúng ta có thể sở hữu các tế bào để làm điều chúng ta muốn”. Điều chúng ta muốn ư? Có người nghĩ tới các loại thuốc chủng ngừa mới, các giải pháp cải tạo môi trường, tạo năng lượng sạch… lại có người nghĩ đến  các loại bom vi trùng, đến chiến tranh sinh học… ! Có 2 “kịch bản” luôn cần cảnh giác, đó là bioerror và bioterror:

Sai lầm trong phòng thí nghiệm thì… vô số kể rồi! Lỡ tay một chút, ngủ gục một chút, say xỉn một chút, ghen tuông một chút… đủ để tạo ra nhiều thứ không kiểm soát nổi. Còn khủng bố sinh học? Craig Venter cũng thừa nhận trong tương lai xa, kẻ xấu có thể lợi dụng kỹ thuật biến đổi gen và chế tạo sinh vật nhân tạo để gây hại cho nhân loại. Trước mắt, nhóm Friends of the Earth khuyến cáo nên ngưng nghiên cứu cho tới khi có các quy định quản lý nhằm ngăn chặn các “tế bào nhân tạo” này lọt ra ngoài gây hại cho môi trường tự nhiên.

Nhìn bề ngoài thì một bản nhạc được làm nên bởi các nốt nhạc. Nếu Beethoven hay Mozart ghép các nốt nhạc vào nhau để tạo ra bản nhạc, tại sao ta không thể làm được cơ chứ? Vậy là người ta ào ào viết nhạc, in nhạc, bán nhạc…  Có thể ví genome như một bản nhạc, còn các nốt nhạc rời rạc kia là những DNA. Nhưng cái tiết tấu, cái giai điệu- linh hồn của bản nhạc- tìm đâu đây?

BS Đỗ Hồng Ngọc