Tôi chia sẻ với ông rằng, nhiều người nước ngoài sẵn sàng đến Việt Nam để khám chữa bệnh vì sự nhanh chóng và thuận tiện hơn so với các nước phát triển; rằng bác sĩ Việt Nam khó có thể từ chối bệnh nhân dù họ không đặt lịch trước. Ông liền đề xuất nghiên cứu, tìm hiểu vấn đề sức khỏe tâm thần của bác sĩ Việt, đặc biệt nhằm vào những người ở tuyến trên, nơi tập trung các bác sĩ giỏi nhất nhưng cũng là môi trường làm việc áp lực và căng thẳng nhất. Thế là chúng tôi bắt đầu dự án “khám bệnh cho bác sĩ”.

Ban đầu, động lực của chúng tôi chủ yếu là sự tò mò khoa học. Nhưng càng tiếp xúc, lắng nghe và quan sát, cảm giác tò mò dần chuyển thành một trách nhiệm đạo đức, thôi thúc tôi tìm cách giúp xã hội hiểu hơn và trân trọng hơn những người đang chăm sóc sức khỏe cho chúng ta.

Nhóm nghiên cứu gồm năm người, trong đó có ba học giả Australia. Khi đọc dữ liệu phỏng vấn, họ liên tục bày tỏ sự ngạc nhiên. Ở các nước như Australia hay Anh, việc đặt lịch khám chuyên khoa có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí cả năm. Trong khi đó, ở Việt Nam, người bệnh có thể được thăm khám trong ngày. Sự thuận tiện này, từ góc nhìn bên ngoài, là một lợi thế của hệ thống y tế. Nhưng đằng sau nó là áp lực khổng lồ đặt lên vai bác sĩ.

Nhiều bác sĩ chúng tôi phỏng vấn làm việc hơn 30 tiếng liên tục, tương đương hai ngày một đêm không nghỉ. Do cơ chế tự chủ tài chính tại bệnh viện, thu nhập gắn chặt với khối lượng dịch vụ, nghỉ đồng nghĩa với giảm thu nhập.

Về nguyên tắc, sau ca trực dài họ được nghỉ bù, nhưng thực tế, nhiều người vẫn tiếp tục làm việc. Họ ngại chuyển bệnh nhân của mình cho đồng nghiệp, lo gián đoạn quá trình điều trị, và cũng bởi một thực tế đơn giản: các đồng nghiệp khác cũng đang quá tải.

Không chỉ dừng lại ở thời gian trong bệnh viện, ranh giới giữa công việc và đời sống riêng của nhiều bác sĩ gần như bị xóa nhòa, khi họ phải duy trì liên lạc chuyên môn với bệnh nhân ngoài giờ hành chính và luôn trong tình trạng sẵn sàng phản hồi với những tình huống phát sinh.

Các bác sĩ cấp cứu hay hồi sức có khối lượng công việc cao gấp nhiều lần so với đồng nghiệp cùng vị trí ở các nước phát triển, trong khi nguồn lực hỗ trợ – từ thiết bị, nhân lực đến ngân sách – hạn chế hơn. Áp lực nghề nghiệp vì thế không chỉ đến từ cường độ lao động, mà còn từ những quyết định sinh tử phải đưa ra trong điều kiện thiếu thốn và gấp gáp. Họ chứng kiến bệnh nặng, biến chứng, thậm chí cái chết mỗi ngày, nhưng hiếm khi có thời gian để xử lý cảm xúc của bản thân.

Một điểm đáng chú ý là nhiều bác sĩ thừa nhận kiệt sức về tinh thần còn nặng nề hơn kiệt sức thể chất. Họ phải kìm nén cảm xúc, giữ thái độ điềm tĩnh và mềm mỏng trước người bệnh và thân nhân, ngay cả khi bản thân đang chịu áp lực cực lớn. Sự “chuyên nghiệp cảm xúc” này, về lâu dài, trở thành một gánh nặng tâm lý âm thầm.

Trong nghiên cứu của chúng tôi, cả 50 bác sĩ tham gia phỏng vấn đều cho biết từng trải qua các biểu hiện như căng thẳng kéo dài, lo âu hoặc rối loạn giấc ngủ. Hơn một phần năm thừa nhận từng có giai đoạn trầm cảm ở các mức độ khác nhau. Tuy nhiên, phần lớn coi đó là “một phần của nghề” và hiếm khi tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn, bởi thiếu thời gian, lo ngại kỳ thị, hoặc cho rằng việc bộc lộ khó khăn tâm lý có thể ảnh hưởng tới nghề nghiệp. Chính sự im lặng này khiến những vấn đề sức khỏe tâm thần không bùng phát ồn ào, mà tích tụ âm thầm, kéo dài và khó được nhận diện kịp thời.

Áp lực của bác sĩ Việt Nam cũng không chỉ đến từ quá tải bệnh nhân. Họ còn đối mặt với nhiều sức ép hữu hình và vô hình: thiếu thiết bị do các quy định đấu thầu phức tạp, áp lực từ quản lý về chỉ tiêu và uy tín đơn vị, kỳ vọng rất cao từ người nhà bệnh nhân, thậm chí là nguy cơ bị quay lén, cắt ghép thông tin, lăng mạ hoặc hành hung. Trong một số trường hợp, khu vực khám chữa bệnh không có đủ bảo vệ hay hệ thống giám sát, khiến bác sĩ trở thành đối tượng dễ bị tổn thương.

Nghịch lý ở đây là: một nghề được xã hội tôn vinh lại đồng thời là một nghề có mức độ rủi ro tâm lý rất cao. Từ vị trí “thầy thuốc”, họ có thể nhanh chóng trở thành kẻ bị chỉ trích khi kết quả điều trị không như kỳ vọng, dù nhiều yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát của chính họ, hoặc thậm chí là nằm ngoài khả năng kiểm soát của y học hiện đại.

Vậy tại sao trước áp lực như vậy, phần lớn bác sĩ không bỏ nghề?

Câu trả lời không đơn giản là “yêu nghề”. Ngành y vốn có tỷ lệ đào thải cao ngay từ giai đoạn đào tạo. Sinh viên y khoa phải trải qua chương trình học nặng nề, tiếp xúc sớm với bệnh tật và những trải nghiệm cảm xúc mà nhiều ngành khác không có. Những người trụ lại thường đã hình thành bản lĩnh nghề nghiệp và khả năng thích nghi với áp lực từ rất sớm. Với họ, những căng thẳng sau này dần trở thành một “bình thường mới”.

Bên cạnh đó, môi trường bệnh viện công, đặc biệt là tuyến trung ương, mang lại cơ hội học hỏi chuyên môn mà ít nơi khác có được. Những ca bệnh phức tạp, những ca mổ khó, những tình huống khẩn cấp – tất cả vừa là thách thức vừa là cơ hội rèn luyện tay nghề. Công việc căng thẳng hơn nhưng thu nhập cũng vì thế cao hơn. Chính sự gắn bó chuyên môn, trách nhiệm với bệnh nhân và những an ủi về mặt thu nhập khiến nhiều bác sĩ lựa chọn ở lại, dù có thể chuyển sang làm những công việc nhẹ nhàng hơn.

Quá trình thu thập dữ liệu nghiên cứu cũng cho chúng tôi những trải nghiệm đáng suy ngẫm. Ban đầu, nhiều bác sĩ từ chối tham gia phỏng vấn, vì quá bận, vì e ngại lộ thông tin, hoặc vì hoài nghi rằng việc chia sẻ cũng không thay đổi được điều gì. Chỉ khi có sự giới thiệu và bảo chứng từ đồng nghiệp hay người thân, họ mới dần mở lòng.

Nhiều cuộc phỏng vấn diễn ra vào tối muộn, cuối tuần, hoặc xen kẽ giữa các ca trực. Có người vừa lái xe về nhà vừa tranh thủ trò chuyện. Câu chuyện – thường bị gián đoạn liên tục bởi bệnh nhân – nhưng khi đã bắt đầu, có thể kéo dài hơn kỳ vọng (45-60 phút). Khi được cảm ơn vì đã dành thời gian hiếm hoi cho chúng tôi, không ít bác sĩ cảm ơn ngược lại – chỉ vì “lâu lắm rồi mới có người lắng nghe”.

Nghề y, ở một góc độ nào đó, là nghề cô độc. Nhiều bác sĩ ít chia sẻ công việc với gia đình vì sợ người thân không hiểu hoặc thêm lo lắng. Chỉ riêng việc được lắng nghe, với họ, đôi khi đã là “liều thuốc an thần” nhẹ nhưng cần thiết.

Những câu chuyện vừa truyền cảm hứng, vừa ám ảnh đó khiến tôi tin rằng việc chăm sóc sức khỏe tâm thần cho bác sĩ không chỉ là vấn đề cá nhân, mà là một vấn đề hệ thống. Nếu muốn nâng cao chất lượng chăm sóc y tế, trước hết cần đảm bảo người cung cấp dịch vụ y tế được chăm sóc tốt về cả thể chất lẫn tinh thần.

Điều này đòi hỏi các chính sách đãi ngộ, lương thưởng hợp lý hơn, cơ chế linh hoạt hơn trong trang thiết bị và tổ chức công việc, cũng như các chương trình hỗ trợ tâm lý nghề nghiệp dành riêng cho nhân viên y tế. Ở cấp bệnh viện, việc thiết kế công việc khoa học, phân bổ ca trực hợp lý và xây dựng môi trường làm việc an toàn, tôn trọng là những yếu tố thiết yếu. Việc bảo vệ và ưu tiên quyền lợi được chăm sóc của người bệnh là hợp lý nhưng không có nghĩa đó là sự đánh đổi với những tổn thương về thể chất và tinh thần của cán bộ y tế. Cần có những cơ chế mạnh và cụ thể hơn để bảo vệ bác sĩ và giúp họ vững tâm làm việc và cống hiến cho người bệnh và cho sự phát triển của y học nước nhà.

Về phía xã hội, một thay đổi nhỏ trong thái độ cũng có thể tạo ra khác biệt lớn. Sự thấu hiểu, tôn trọng và hợp tác của người bệnh và gia đình không chỉ giúp quá trình điều trị hiệu quả hơn, mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe tinh thần của bác sĩ. Khi chứng kiến hành vi xúc phạm hoặc bạo lực với nhân viên y tế, việc lên tiếng bảo vệ họ cũng chính là bảo vệ chất lượng hệ thống y tế mà chúng ta đang phụ thuộc.

Cuối cùng, chăm sóc bác sĩ không phải là một đặc quyền dành cho họ, mà là một điều kiện cần để họ có thể chăm sóc tốt nhất cho cộng đồng. Chỉ khi người thầy thuốc cảm thấy an toàn, được lắng nghe và được hỗ trợ, họ mới có đủ năng lượng, sự tỉnh táo và lòng trắc ẩn để đứng vững trên lằn ranh sinh tử – nơi mà mỗi quyết định của họ gắn liền với sự sống của người khác.

Trần Thị Tuyết