Hạnh ngộ, đó là cuộc “trùng phùng “ giữa hai con người xa lạ! Người này ở trong người kia. Cả hai đều không biết mình từ đâu đến và dĩ nhiên cũng chẳng biết mình sẽ  đi về đâu… Nhưng họ ở trong nhau. Họ gặp nhau ngỡ ngàng, xa lạ, đầy “kịch tính”! (chữ của Việt Linh). Đó là hai… mẹ con! Mẹ, một người đàn bà… rất đàn bà và con, một cái trứng nước còn trứng nước. Họ chăm bẳm quan sát nhau, ngọ ngọay, hú hí, nâng niu, đấu đá và nhường nhịn  nhau… Họ nôn nóng gặp mặt nhau, mỏi mòn chờ đợi nhau. Họ tương tác, tương sinh, tương khắc … với nhau bất kể ngày đêm. Cuối cùng họ cũng đựơc toại nguyện sau một hành trình cam go gọi là mang nặng đẻ đau, để hai kẻ xa lạ ngỡ ngàng kia đựơc nhìn thấy nhau sau  chín tháng mười ngày đợi chờ đầy “thiêng liêng, lãng mạn, hài hước và tò mò” để cuối cùng người mẹ đựơc “gặp một công trình kỳ vĩ- một con người- mà mình được vinh hạnh tham gia cùng tạo hóa”- (Hạnh ngộ, Chuyện mình chuyên người, Tạp bút, NXB Trẻ 2008). Trong cuộc hạnh ngộ kỳ diệu này, Việt Linh đạo diễn có lẽ đã choáng ngợp với một đạo diễn khác, kẻ giấu mặt, có vẻ hững hờ mà sắp đặt đâu đó cả rồi, đâu như “từ muôn kiếp trứơc” rồi, và người mẹ chỉ kịp nhận ra một “ trạng thái bồng bềnh”, bay bỗng, ngất ngây…  Họ ngỡ ngàng nhìn nhau, ngơ ngác nhìn nhau. Người mẹ chưa biết làm mẹ. Người con chưa biết làm con. Thế nhưng lạ lùng thay, họ bấu víu lấy nhau, chùn chụt với nhau. Và rồi trong phút giây người mẹ chợt nhận ra đứa con là máu thịt của mình, là sở hữu của mình. Có lẽ từ đó cũng chính là những nỗi niềm đằng đẵng của một kiếp nhân sinh!

Chưa có ai viết về tình mẫu tử như Việt Linh. Với con mắt điện ảnh, chị nhìn ra “những óng ả của một khuôn hình” nhưng đằng sau đó là trái tim thổn thức, bồi hồi, run rẩy…  của một nhà thơ.

“… Ngồi thật lâu để nhìn con say đắm, để lẩm bẩm những lời vô nghĩa, ngọng nghịu trò chuyện cùng con”. Phải rồi, chỉ với một tình yêu thiêng liêng đắm đuối chết ngộp như thế nào đó thì người ta mới có thể trở nên ngọng nghịu, lẩm bẩm những lời vô nghĩa với nhau thôi. Dễ gì có được! Khi người ta không còn ngọng nghịu nữa, không còn lẩm bẩm những lời vô nghĩa nữa… thì người ta đã sống trong một “cảnh giới” khác! Từ lâu người ta biết tình mẫu tử không sẵn có mà chỉ sẽ dâng lên từ từ cùng sữa mẹ. Sữa mẹ là thân xác, là những tế bào của mẹ vỡ ra mà thành.  Cho nên tình mẫu tử là một thứ tình ngọng nghịu, cuống cuồng như thế. Ta hiểu vì sao con gà hiền lành ngây thơ kia khi có bầy con thì trở nên hung dữ nhường nào để ấp ủ bảo vệ con khỏi nanh vuốt của những diều hâu! Ta hiểu vì sao khi bắt voi, người ta chỉ cần lùa voi con vào chuồng thì voi mẹ riu ríu đi theo!  Nhưng Việt Linh không dừng ở đó. Từ cái nhìn ngắm bên trong mình- một thứ phản quang tự kỷ-  chị nhận ra những bà mẹ khác chung quanh –mới thấy trong cuộc chiến tranh đằng đẵng của đất nước mình, có biết bao bà mẹ có  “nỗi đau cao hơn sự vĩ đại, lớn hơn sự hy sinh”. Lấy gì bù đắp? Hỏi mà không cần phải trả lời. Rồi chính cuộc hạnh ngộ cũng đã giúp người mẹ đến với những đổi thay lớn trong đời. Cái nhìn cái nghĩ đã khác xưa. Nào phúc đức. Nào dấn thân…Là vì con.

Đọc Chuyện mình chuyện người- tập hợp những bài báo rải rác của Việt Linh đăng tải trên nhiều báo hằng chục năm qua như đựơc xâu chuổi lại- thấy xuyên suốt một tấm lòng nhân hậu, một nỗi đau đáu công dân. Ở đó, ngồn ngộn những chuyện đời chuyện người … làm sực nhớ câu thơ cổ của thiền sư Mãn Giác: “Sự trục nhãn tiền quá / Lão tùng đầu thượng lai” mà không khỏi có chút ngậm ngùi!

“Viết như một thôi thúc, một ám ảnh không kềm chế đựơc”.  Đó là cốt cách bị “ma ám” của Việt Linh. Viết như không thôi đi đựơc, không dằn lại đựơc. Cái cảm xúc ngập tràn- như nước trong nguồn chảy ra đó- của người mẹ trong hạnh ngộ, của “giọt nước mắt từ trái tim khắc khoải” Eo Saola, của những người đàn bà “gầy guộc, lom khom, tất tả, lay lắt, rập rờn”, của những bà mẹ “không có gì bù đắp nỗi” đó làm cho ta đôi lúc khó nỗi cầm lòng!

Từ những nơi đi, những chốn ở, Việt Linh nhận ra những mảng văn hóa va đập dễ thương… những ồn ào mà xa lạ, những tôn trọng đến thờ ơ… Và chị nghĩ, một cách lãng mạn “Văn hóa đưa nhân loại đến gần nhau, văn hóa có khả năng hòa giải hận thù” . Nhưng vậy mà không phải vậy! Văn hóa cũng còn là mối nguy cơ lớn khơi dậy hận thù,  tạo ra xung đột sắc tộc, tôn giáo.. như ta đã và đang thấy.

Cho nên điều cốt lõi vẫn là con người. Con người của tình thương và trí tuệ./.

Đỗ Hồng Ngọc