Ra khỏi cơ thể người, trứng lãi đũa bỗng co rúm lại vì bị chói nắng ( vì thế mà vỏ trứng lãi đũa bao giờ cũng nhăn nheo)… Rồi một trận mưa rào đổ ập đến, kéo trứng lãi trôi phăng đi. Hốt hoảng, trứng lãi cố ngoài mình bám chặt vào một nhánh lá rau đang đong đưa trước gió. Trứng lãi bám rất chắc vì sợ một trận mưa nữa lôi đi thì nguy mất!

Chẳng bao lâu, bên trong cái vỏ đã loi nhoi một con lãi đũa con mới nở. Nó được đặt cho một cái tên khá thi vị: ấu trùng!
Một hôm, ấu trùng (vẫn nằm cuộn mình trong vỏ trứng) bị nhấc bổng lên làm chú khiếp vía, càng bám chặt vào lá rau cho khỏi té. Thì ra chú bị mang ra chợ bán cùng với lá rau chú đang trú ngụ. Chú nghĩ có lẽ đây chỉ là một sự nhầm lẫn thôi chứ người ta không cố ý đem chú đi bán. Tuy vậy, chú cũng hồi hộp hết sức vì sợ người ta cho vào nồi nước sôi. Nhưng may quá, vì là một loại rau ăn sống nên chỉ được rửa qua loa rồi dọn lên bàn ăn! Ấu trùng chưa kịp nghĩ ngợi gì nhiều thì đã bị ai đó nuốt tọt vào dạ dày. Tiếp đó, ấu trùng bị đẩy xuống ruột non. Ở đây, khí hậu nóng ấm, chú vội vàng chui ra khỏi vỏ. Chú ngỡ ngàng một chút trước khung cảnh lạ. Và rồi như có di truyền một dòng máu giang hồ trong người, chú lập tức làm ngay một cuộc phiêu lưu mới, thăm dò nơi ăn chốn ở. Chú vượt qua thành ruột non, theo dòng máu tĩnh mạch đến gan. Vượt gan, chú bơi một mạch lên phổi. Sau một cuộc hành trình dài đầy mệt mỏi và hứng thú, chú trông rắn rỏi hẳn lên. Gặp không khí tốt lành ở phổi, chú quyết định ở lại đó nghỉ ngơi một thời gian. Chỉ trong ba tuần lễ, chú đã thay đổi hẳn: lớn ra, trông bảnh trai không thua bất cứ một con lãi đũa nào khác!
Thế rồi, tiếp tục cuộc hành trình, chú chui vào cuống phổi, leo đến tận cổ họng của “khổ chủ” để được một lần nữa, nuốt tọt vào dạ dày. Sau một cuộc du lịch kỳ thú như thế, nay chú nghiễm nhiên là một chú lãi đũa trưởng thành ở ruột non. Không còn ai dám gọi chú bằng cái tên “ấu trùng” như xưa kia nữa. Chú bèn lập gia đình và tiếp tục đẻ mỗi ngày hai trăm ngàn trứng lãi.
Ra khỏi cơ thể người, trứng lãi đũa bỗng co rúm lại vì bị chói nắng…

Như vậy đó, lãi đũa đã đi “chu du” trong cơ thể của chúng ta. Cuộc du lịch rất thú vị đối với chúng, nhưng đối với ta thì chẳng “khoái” tí nào. Thời gian ba tuần lễ lãi con ở phổi làm cho ta bị nóng sốt, ho hen, khó thở. Và thời gian lãi ở ruột thì ta luôn bị đau bụng, ói mửa, gầy còm, xanh xao vì chúng đã hút mất khá nhiều chất bổ dưỡng của ta. Thỉnh thoảng, có chú lãi đũa tinh nghịch còn chui vào ống dẫn mật, vào ruột thừa, hay ôm nhau khiêu vũ thành từng cuộn lãi to gây nghẹt ống mật, tắc ruột…
Để cơ thể ta không trở thành nơi “lý tưởng” cho lãi du lịch, ta phải giữ vệ sinh tốt. Rửa tay trước mỗi bữa ăn, cắt sạch móng tay. Không ăn rau cải sống sít, rửa không kỹ. Không đi tiêu bừa bãi ngoài đồng… Nhưng nếu rủi chúng đã lọt vào cơ thể ta, thầy thuốc cũng sẽ giúp ta trục xuất chúng ra bằng các loại thuốc xổ lãi… Hột bí (bí ngô, bí rợ) cũng chữa được lãi. Rang hột bí, ăn chừng nửa chén cũng đủ hết lãi!
Đỗ Hồng Ngọc

Có “Chí” thì… hư!

Gia đình nhà Chí gồm có Chí đực, Chí mén… và trứng. Chí đực to nhất nhà, dài đến 3mm, màu xám lợt, có sáu chân rắn chắc, nở nang, giỏi leo trèo. Cuối chân chí có móng cong tạo thành một cái kẹp bám chắc vào tóc. Khác với các loài khác, Chí đực có nhiệm vụ… sinh đẻ! Còn Chí mén là những chí bé tí mới nở, thân hình mảnh khảnh, nhỏ nhắn, da trắng trẻo, có vẻ hơi ngơ ngác một tí nhưng khi cắn thì… ngứa kinh khủng!
Dòng họ nhà Chí làm nghề… sống bám (ký sinh), chuyên hút máu người. Chí được trang bị một cái vòi khá tối tân, có thể co ra thụt vào. Mỗi lần Chí thò vòi ra hút máu xong, liền co rụt vòi vào thân một cách tỉnh bơ như chẳng có việc gì xảy ra, trong khi “thân chủ” thì bị ngứa không chịu nổi. Tai hại nhất là Chí có thói quen chích hút máu xong bèn… ị ngay tại chỗ. Phân chí chứa nhiều siêu vi trùng có thể gây bệnh làm chết người. Trong lịch sử y học, đã có những trận dịch chí giết chết hằng triệu người, đó là các bệnh sốt ban nhiệt chí, bệnh sốt hồi quy chí do siêu vi trùng Rickettsia prowazekii và ký sinh trùng Spirocheta recurrentis gây ra.
Mỗi con chí đẻ mỗi ngày từ 5 đến 7 trứng. Đẻ xong, Chí đực phết cho trứng một chất keo dán chặt vào tóc, nhờ tóc giữ giùm.
Một tuần sau trứng nở thành ấu trùng và sau ba lần lột xác, biến hóa, một chú chí bảnh bao xuất hiện: ấy là Chí mén.
Bà con gần gũi nhất của Chí là Rận, nhưng ít khi họ chơi chung với nhau. Họ nhà Chí rất tự hào về dòng dõi “quý tộc”… cao cả của mình vì chúng chỉ sống trên đầu người ta! Họa hoằn lắm Chí mới chịu bám vào râu hay lông mày. Chí khinh bọn rận là bọn… thấp hèn, sống ở những chỗ không mấy lịch sự (trong quần áo đầy mồ hôi hay trong mùng mền).
Tóc càng dài, Chí càng khoái vì dễ ẩn náu kiếm ăn. Có những bạn gái, Chí nhiều đến nỗi chỉ cần vuốt tóc một cái cũng tóm được vài “trự” Chí. Có người… “yêu” chí đến nỗi “cắn” chí lụp bụp ngon lành, có người lại thích bóp chí lách tách giữa hai móng tay. Các trò tiêu khiển không lành mạnh này gây tai hại: có thể tạo thành bệnh dịch ở người.
“Nuôi”… Chí không ích lợi gì cả, chỉ chứng tỏ mình là kẻ… ở dơ. Bạn nào để đầu tóc có Chí là hư đó. Muốn diệt trừ Chí các bạn phải cắt tóc ngắn, gội đầu thường xuyên bằng xà bông. Có thể dùng lược dầy để chải chí một cách liên tục, hoặc ra nhà thuốc hỏi mua một thứ thuốc xức chí. Ở nhà quê có thể dùng hột mãng cầu (na) rang vàng, tán nhuyễn, trộn với dầu dừa xức chí. Không được dùng thuốc rầy hoặc dung dịch DDT dễ gây ngộ độc… Khi diệt chí, hãy nhớ diệt chí cho cả nhà cùng lúc, để tránh lây Chí qua lại lẫn nhau. Tóm lại, có “Chí” thì…hư!
Đỗ Hồng Ngọc

Cái mũi

“Ngày xưa… có một chú voi con…”. Câu chuyện cháu biết rồi đó. Chú voi con tinh nghịch, đánh nhau với cá sấu, bị cá sấu ngoạm lấy cái mũi của chú kéo xuống nước, chú ráng sức kéo lên. Giằng co mãi, sau cùng chú voi thắng cuộc, nhưng từ đó loài voi có cái mũi dài ngoằn ra thành một cái vòi… Nhiều cháu bé cũng có… vòi như voi ấy, nghĩa là mũi cứ lòng thòng, đặc quánh làm cho bé không thở được bằng mũi, phải há miệng để thở, lâu ngày răng hô ra và lồng ngực dẹp lại, không phát triển được.
Cái mũi, dĩ nhiên là dùng để… thở. Ta cũng có thể thở bằng miệng, nhưng miệng chỉ để dành “sơ cua” khi cần thiết, vì thở bằng miệng không tốt như thở bằng mũi. Mũi giúp ta thở nhẹ mà sâu. Thử bịt mũi rồi thở miệng xem. Rõ ràng là chỉ hời hợt phơn phớt bên ngoài, không sâu tận đáy phổi được. Lâu ngày, phần đáy phổi ít dùng tới sẽ bị xẹp xuống làm “ổ” cho vi trùng lao nữa!
Mũi chúng ta được trang bị khá tốt: Lông mũi dùng làm chổi quét bụi khói, nhất là ở thành phố nhiều khói bụi, ít cây xanh. Lông mũi có bổn phận chặn bụi từ bên ngoài… tạo thành “cứt mũi”. Niêm mạc mũi có nhiều mạch máu, sưởi ấm và làm ẩm không khí trước khi không khí đi vào phổi. Khi trời lạnh đột ngột, niêm mạc mũi phồng lên để… nhanh chóng sưởi ấm không khí, nhưng phồng to quá lại làm ta bị nghẹt mũi! Xuất tiết gia tăng, làm ta bị chảy nước mũi. Có người quá nhạy cảm còn ách xì lia lịa, rồi tưởng có ai đó nhắc mình! Hai bên mũi còn có xoang mũi giúp cho sự phát âm được tốt. Khi nghẹt mũi, xoang bị bít lại, ta nói bằng “giọng mũi” nghe rất lạ tai.
Đừng lạm dụng thuốc nhỏ mũi. Thuốc sẽ làm co mạch máu ở mũi, làm bớt nghẹt nhưng sau đó lại phồng to hơn. Về sau sẽ bị viêm mũi do thuốc. Niêm mạc mũi hư đi mà lông thì rụng hết!
Nên thở bằng mũi, thở sâu, đều và nhẹ nhàng.
Đỗ Hồng Ngọc

Nghỉ hè, nên làm gì?

Gặp chú Bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc ở hành lang bệnh viện Nhi Đồng, phóng viên tí hon liền tranh thủ mở ngay một cuộc phỏng vấn “bỏ túi”:
- Thưa chú, nghỉ hè rồi! Để có một mùa hè vui khỏe, chú khuyên cháu và các bạn nên làm gì?
- Lời khuyên đầu tiên của chú là nên nghỉ. Có vậy mới gọi là nghỉ hè chứ, phải không? Nhưng nghỉ thế nào là chuyện phải bàn! Muốn làm việc có năng suất thì phải biết nghỉ ngơi. Nhưng nghỉ ngơi không có nghĩa là chỉ ngồi một chỗ, hay là không hoạt động gì cả. Nghỉ hè! Đó là thời gian tốt nhất để chúng ta về quê, lên núi, xuống biển, tiếp xúc với thiên nhiên, lao động chân tay, hoạt động thể dục thể thao, tham gia sinh hoạt tập thể và các hoạt động xã hội bổ ích khác…
- Sau nghỉ ngơi là gì hở chú?
- Là ngủ. Tuổi đang lớn rất cần ngủ. Trong lúc ngủ, cơ thể tiết ra kích thích tố tăng trưởng, lại giảm tiêu hao năng lượng, để dành năng lượng cho sự phát triển. Dĩ nhiên, ngủ nhiều quá cũng không tốt, “mụ” người đi. Bình quân mỗi ngày 8-10 giờ là đủ.
- Sau ngủ là…
- Sau ngủ là ăn! Ăn cũng phải học cháu ạ! Phải biết cách ăn. Chả cần cao lương mỹ vị gì đâu! Tuổi đang lớn cần nhiều chất đạm, sinh tố, khoáng chất: thịt cá tôm cua, đậu nành, rau củ, trái cây, trứng, sữa v.v… đều rất cần thiết. Chú ý đừng để bị… Tào Tháo đuổi do thiếu “vệ sinh an toàn thực phẩm” là được!
- Một số bạn bè cháu tính trong dịp hè sẽ đi chữa bệnh?
- Đúng đó.
- Và sau đó?
- Sau đó là học.
- Chú nói không học mà!
- Đâu có! Chú chỉ nói hè nên nghỉ, ngủ, ăn, chữa bệnh… chứ đâu bảo không học. Trong mấy tháng hè, các cháu lớn có thể học lấy một “nghề” có ích để giúp đỡ gia đình được thì tốt. Ba má sẽ rất ngạc nhiên và vui sướng khi thấy cậu con trai “bỗng nhiên” biết sửa cái bàn, chữa được cái tủ; cô con gái biết may, vá, đan, thêu, v.v… Rồi còn phải học bơi, học hát, học đàn, vẽ, chụp hình… Ngoài ra, đừng quên ôn tập, chuẩn bị bài vở cho năm học mới!
- Còn vấn đề phòng bệnh? Cháu và các bạn cháu có thể làm được gì?
- Nhiều thứ lắm. Cần lưu ý tránh các tai nạn trong dịp hè. Vui chơi điều độ và cảnh giác! Các tai nạn hay gặp là té gãy tay, gãy chân, bị rắn cắn, trúng nắng, nhất là chết đuối… Cần học cách sơ cấp cứu tốt khi có tai nạn xảy ra. Đặc biệt, về bệnh cần đề phòng sốt xuất huyết, sốt rét, tiêu chảy… Cháu và các bạn nên giữ cho nhà cửa thoáng đãng, sạch sẽ, không treo quần áo lung tung làm chỗ cho muỗi trú ấn, lấp các vũng nước đọng và nên ngủ mùng.
- Cảm ơn chú! Bọn cháu “dư sức” làm các điều chú dặn.

Đỗ Hồng Ngọc

Bà mẹ nào có con nhỏ bị tiêu chảy cũng thấy đắng chát cả miệng mồm, khô khốc cả cổ họng và chỉ mong sao cho bé được “cầm ỉa” ngay tức khắc, nghĩa là mong có cách nào làm dứt ngay cơn “ỉa chảy” của bé. Và đó là lý do tại sao trong phòng Cấp Cứu ở các khoa Nhi vẫn thường gặp những ca ngộ độc sái thuốc phiện, á phiện, thuốc chích thuốc uống này khác làm cho bé bị liệt ruột, bụng chướng lên, thở thoi thóp, đồng tử (con ngươi) teo nhỏ như đầu đinh ghim! Có trường hợp chết oan là vì vậy, không kể các trường hợp chết vì khô nước, mất nước trong cơ thể.

Tiêu chảy cấp thưc chất là một… phản xạ có ích cho cơ thể, nhằm tống hết chất độc ra ngoài đường ruột, một khi ruột bị rối loạn, bị nhiễm trùng, nhiễm độc, như trường hợp ngộ độc thực phẩm, dùng sữa ôi thiu… Còn trưòng hợp tiêu chảy kéo dài do sai dinh dưỡng (đưa đến suy dinh dưỡng), do dùng kháng sinh không đúng cách làm tiêu hủy những vi sinh vật vốn rất có ích trong đường ruột hoặc do trẻ “không chịu”, “không hạp” với một thứ sữa nào đó thì phải ngưng thuốc kháng sinh và điều chỉnh cách dinh dưỡng sao cho đúng. Có khi chỉ vì pha chế sữa không đúng (đặc quá hoặc loãng quá) cũng gây rối loạn tiêu hóa, tiêu chảy hoặc bón… Nhiều bà mẹ bây giờ thích nghe bày vẻ, nghe quảng cáo, cứ thay sữa xoành xoạch. Trẻ chưa kịp làm quen với thứ sữa này đã phải làm quen sữa khác, đương nhiên phải “rối loạn tiêu hoá” thôi. Thức ăn dặm cũng vậy. Phải có thời gian cho bé quen một thứ thức ăn mới (thịt, cá, trứng, rau, đậu…), nếu thấy tốt, cứ nên tiếp tục, miễn là cân đối, đủ 4 nhóm “bột, đạm, dầu, rau” và thấy trẻ tăng cân tốt là được (Đọc thêm “Nuôi con sao cho giỏi” trong Viết cho các bà mẹ sinh con đầu lòng). Cũng nên biết có thứ tiêu chảy không phải bệnh thường gặp ở bé bú sữa mẹ, gọi là tiêu chảy sinh lý, càng “lẹt xẹt”, “hoa cà hoa cải” càng mau lớn. Khi bắt đầu được cho ăn dặm (ăn sam) thì trẻ sẽ không còn tiêu chảy lẹt xẹt như vậy nữa.
Nhớ rằng tiêu chảy nhiễm trùng ở trẻ do siêu vi hay do E.Coli thì cũng phải 4-5 ngày mới khỏi, miễn là không bị mất nước, làm trầm trọng thêm. Nhiều bà mẹ đi khám bác sĩ vài ba hôm thấy không bớt, đến thầy “lang băm” cũng vừa đúng thời điểm dứt bệnh, thế là thầy nổi tiếng. Không kể trường hợp uống sái phiện như đã nói trên. Lỗi ở bác sĩ không chịu giải thích rõ, không hướng dẫn kỹ cho bà mẹ yên tâm.
Đa số các bà mẹ thấy con “ỉa ra nước” thì không dám cho uống nước, sợ càng uống càng ỉa thêm. Điều này sai! Bởi không cho uống, bé vẫn ỉa ra nước như thường! Nước này tứ đâu ra? Nước từ trong tế bào và từ trong máu. Do vậy, dễ dẫn tới khô máu, khô tế bào mà chết. Trên thế giới, hằng năm có vài ba triệu trẻ em dưới 5 tuổi chết vì tiêu chảy mất nước như vậy, cũng chỉ vì bà mẹ không dám cho uống nước bù. Ngày nay, người ta biết rõ nguyên nhân gây tử vong của trẻ tiêu chảy không phải do nhiễm trùng mà do mất nước nên đã khuyến khích các bà mẹ cho con uống bù nước sớm khi trẻ vừa tiêu chảy. Nhờ vậy mà cứu được rất nhiều trẻ nhỏ. Nếu không cho uống nước thì bệnh sẽ nặng hơn và kéo dài hơn. Nếu không cho ăn thì trẻ sẽ đói, kiệt sức. Mặc dù ruột đang “yếu”, trẻ vẫn hấp thu được phần lớn thức ăn. Cần cho ăn nhiều bữa, ăn nhẹ, loãng, dễ tiêu… Pha sữa đúng cách và cho ăn trở lại bình thường càng sớm càng tốt, nếu cần dùng thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ.
Nước uống bù trong tiêu chảy tốt nhất là Oresol, còn gọi là “nước biển khô”, có ở các Trạm Y tế hoặc các nhà thuốc, đem về pha vào một lít nước chín (đun sôi để nguội, phải pha với đúng một lít) cho bé uống bù ( cả người lớn bị tiêu chảy cũng vậy). Ở những nơi không tìm được Oresol thì pha nửa muỗng muối (loại muỗng cà phê 5ml) với sáu muỗng đường vào trong một lít nước chín. Nếu có chanh hay cam, nặn vào một ít càng tốt để có thêm chất muối Kali (potassium).

Điều quan trọng, không nên để trẻ tiêu chảy. Nên cho bú mẹ ít nhất 6 tháng. Bú mẹ thì yên tâm, khỏi phải lo gì cả! Nếu bú bình, thì phải giữ vệ sinh bình bú, núm vú thật tốt, pha chế đúng tỷ lệ. Biết cách cho ăn dặm. Nếu bé lỡ bị tiêu chảy thì bình tĩnh, cho uống bù nước sớm và đưa đến bác sĩ khi cần.

Một bà mẹ có con bị bón bao giờ cũng khổ sở bứt rứt, thấy con ì ạch mãi không ra cũng bặm môi bặm miệng rặn giùm con, và sẵn sàng mua một thứ thuốc gì đó bơm đít, hoặc lấy lá hành, lá trầu… ngoáy vào hậu môn bé, hy vọng làm cho bé đi được. Thực ra hâu môn chỉ là một cánh cửa cuối của trực tràng. Trực tràng phải co bóp thì mới tống phân ra được. Và để co bóp có hiệu quả, phân phải đủ to mới kích thích co bóp tống phân ra khỏi “cổng”. Ngoáy ngoáy chọc chọc ở “cổng” chỉ gây một tác dụng yếu, không mấy ý nghĩa. Riết rồi bé cứ đợi cho có bơm, có ngoáy mới chịu đi,không tự đi một mình được. Phân nằm trong trực tràng lâu, khô cứng lại, có khi cứng như đá, xé rách hậu môn làm chảy máu. Bị rách, bị chảy máu một lần như vậy bé sẽ đau lắm, sợ hãi lắm và rán nhịn cho đừng phải rách thêm. Thế là thành cái vòng luẩn quẩn!

Bón có tính di truyền, do sự phân bố của hệ thần kinh, do độ dài của ruột già v.v… nhưng quan trọng hơn cả là do dinh dưỡng sai lầm và do không tập thói quen tốt. Trẻ khoảng 15 tháng tuổi đã có thể giữ vệ sinh, biết kêu lên khi đi tiêu đi tiểu. Do vậy, “xi đái”, “xi ỉa” là tạo một phản xạ có điều kiện tốt cho bé. Bất đắt dĩ mới phải dùng thuốc uống hoặc thuốc bơm hậu môn. Khó chịu lắm. Nóng rát lắm. Cứ thử tự bơm cho mình môt lần đi thì biết.

Nếu bé bú mẹ, không có gì phải lo. Nếu bú sữa nhân tạo, phải coi kỹ hướng dẫn cách pha chế. Pha đặc quá, loãng quá đều gây… bón. Khi được 4 tháng tuổi bé đã có thể được tập cho ăn dặm (ăn sam), nghĩa là thêm thức ăn bên ngoài vào bữa sữa của bé. Nước luộc rau củ, luộc bầu bí, nước cháo loãng… dùng để pha sữa sẽ làm bé dễ đi tiêu hơn vì có chất xơ. Khi ăn được bột thì nhớ thêm rau củ, trái cây. Trong chuối, đu đủ… có dầu, giúp làm trơn ruột. Cần tập ăn dần nhưng chất có xơ. Tuy xơ không phải là thực phẩm, không cho năng lượng nhưng giúp làm phân đóng khuôn, đủ lớn để kích thích đầu dây thần kinh trực tràng tạo co bóp để tống phân ra ngoài. Thật sai lầm khi cho bé dùng một thứ nước cam … tinh khiết, đầy hương vị hoá học, nhưng không có chút “xơ múi” gì cả! Uống một ly cam như vậy không sao bằng ăn một vài múi cam tươi.

Tóm lại, bón thì mẹ khổ, con khổ, “tui” cũng… khổ!

BS Đỗ Hồng Ngọc.

Thanh Tho
chu.thanh@gmail.com
Submitted on 2011/09/27 at 1:40 chiều
Thưa bác sĩ.
Em ở Hưng Yên muốn tìm mua quyển sách “Viết cho các bà mẹ sinh con đầu lòng” của bác sĩ nhưng không biết phải làm thế nào. Mua trực tuyến thì đăng kí mấy lần toàn bị lỗi. Em muốn hỏi bác sĩ vấn đề như sau:
Con em được 3 tháng 20 ngày. tháng đầu tiền đi ngoài hoa cà hoa cải rất nhiều lần. Sang tháng thứ 2 thì 5 ngày sau cháu mới đi ngoài, phân sền sệt màu vàng dẻo như bột nếp. Cháu bú mẹ hoàn toàn. Sau đó 7 ngày cháu không đi ngoài, em phải hoà mật ong với nước ấm theo tỷ lệ 1: 3 thì cháu mới chịu đi ngoài. Mỗi lần đi ngoài cháu rặn trông rất đau. Cháu vẫn ngủ ngoan chơi ngoan. Hai hôm nay cháu kém bú, đánh rắm rất nhiều, mùi thối nhưng không đi ngoài được. Sáng nay em thụt mật ong thì cháu đi ngoài phân nhầy, có chỗ thì sệt, chỗ thì nước. Vậy em mong bác sĩ ttrả lời giúp em làm thế nào để cháu đi ị bình thường. Em ăn uống điều độ, cơm thịt nạc, rau ngót có ăn cả thịt bò và rau cải, rau khoai lang, mồng tơi. Em có cần thay đổi chế độ ăn không. Mong bác sĩ trả lời sơm vì ngày hôm nay cháu bú rất ít. Em cảm ơn bác sĩ nhiều

Trả lời:
Bú mẹ thuần túy thì không việc gì phải lo cả. Cho bé uống thêm nước cam vắt. Khi 4 tháng tuổi đã phải tập ăn dẵm (ăn sam). Nên thêm trái cây, cam, chuối, đu đủ… bé sẽ dễ đi tiêu. Mẹ không cần phải kiêng cữ. Ăn thêm rau trái thì tốt. Nhờ bạn nào ở Hà Nội hỏi mua sách giùm ở Nhà sách Fahasa hoặc Phương Nam.

Me Kem
dothanhhieu@gmail.com
Submitted on 2011/09/28 at 9:05 chiều
Chào bác sĩ!
Trường hợp của em cũng giống như bạn Tho trên. Bác sĩ cho em hoi thêm một chút. Cháu nhà em lúc sinh nặng 2,8kg. Hiện nay được 3 tháng 19 ngày bé nặng 5.8kg. Bé ít bú. Bú mẹ hoàn toàn và cũng không đi vệ sinh được. Đêm nằm ngủ bé lắc đầu mạnh, chân tay đạp loạn xạ xuống giường. Ngủ không ngon giấc. Ra nhiều mồ hôi sau gáy. Hằng ngày em vẫn cho cháu sưởi nắng khỏang 10 phút. Mọi người bảo bị còi xương và có hiện tượng suy dinh dưỡng. Vậy mong bác sĩ trả lời giúp em hiện tượng của bé là bị bệnh gì hay đơn thuần trẻ nhỏ là như vậy. nếu đi khám thì nên đi khám ở đâu thì hợp lí. Em ở Hà Nội. Mong bác si trả lời sớm giúp em. Em cảm ơn bác sĩ
Trả lời:
Bình thường khi trẻ được 5 tháng tuổi thì nặng gấp đôi lúc mới sanh. Bé chưa đầy 4 tháng mà đã nặng hơn gấp đôi, vậy là rất tốt rồi. Đó là nhờ sữa mẹ tốt. Mẹ nên ăn thêm trái cây: Cam, chuối, Đu đủ… bé sẽ dễ đi tiêu hơn.
Coi lại chỗ nằm của bé. Nóng nực quá chăng? Ủ ấm quá chăng? Nệm mềm quá chăng?
Không nghĩ còi xương hay SDD đâu. Nên tập ăn sam dần khi bé hơn 4 tháng tuổi nhé.

Me Gau
catminh@gmail.com
Submitted on 2011/09/29 at 11:15 sáng
Chào bác sĩ!
Con nhà em cũng gần 4 tháng tuổi, cũng bú mẹ hoàn toàn như trường hợp của hai mẹ trên, nhưng cũng không đi ngoài được. Mọi người cứ bảo cháu lành dạ. Có người lại bảo cháu sữa nóng. Nếu không thụt mật ong cho cháu thì 7 ngày cháu vấn không tự đi ngoài được. Em đã thử cứ mặc kệ thì 9 ngày bé cũng không đi ngoài. Hoảng quá lại phải thụt mật ong cho cháu đỡ khó chịu. Vậy bác sĩ cho em hỏi em có nên tiếp tục thụt mật ong cho cháu không. Nếu thụt thì có ảnh hưởng gì khôg. Nếu không thụt thì cháu lo em bé đầy bụng. Cháu đã thử làm các động tác xoay bụng, ngâm đít vào nước nóng nhưng không ăn thua. Mong bác sĩ trả lời giúp. Cảm ơn bác sĩ
Trả lời:
Vì sữa mẹ tốt, được hấp thu gần như trọn vẹn, không còn nhiều bã nên có khi mươi ngày mới đi tiêu một lần, vẫn không sao cả! Miễn phân bé mềm, tốt, và bé phát triển, tăng cân bình thường. Mẹ nên ăn thêm rau, trái. Cho bé uống thêm nước cam vắt, chuối chín tán nhuyễn…!

BS Đỗ Hồng Ngọc

Chương II: VIÊM  MŨI  DỊ ỨNG

Có khi nào em nghe bà hàng xóm nhảy mũi (hắt hơi) từng loạt hàng chục cái liên tiếp, sau mỗi cái nhảy mũi là một tiếng “dạ”  liền không ?

Có khi nào em thấy một người lúc nào cũng sẵn cái khăn tay để chặm ngay những giọt nước mũi nước mắt chảy liên miên sau những tràng nhảy mũi trong lớp học, ngoài đường phố  ?

Có khi nào em thấy một anh bạn lâu lâu lại ngước mắt lên nhìn trời như tìm vần thơ, rồi cho tay vào túi lấy nhanh một chai thuốc nhỏ mũi bơm xịt vào mũi vài giọt, rồi mới có thể tiếp tục làm bài, học bài hoặc đi lại không?

Em đừng cười bà hàng xóm dạ  rân sau hắng loạt nhảy mũi như vậy ( bà tin có ai đó “ nhắc” bà ), đừng cười người bạn luôn có chiếc khăn trên tay, cũng đừng cười anh bạn lúc nào cũng phải có chai thuốc nhỏ mũi, ống xịt trong mình . Bởi đó không phải là một tật xấu, mà lại là một thứ bệnh khó chịu, bực mình, và rất khó chữa : bệnh viêm mũi dị ứng, một thứ bệnh thường gặp ở tuổi học trò!

Tôi sẽ không nói ở đây về thứ viêm mũi bẩm sinh, hoặc rủi ro đụng chạm làm cong vẹo vách ngăn- phải dùng phẫu thuật để chữa trị ở các bệnh viện chuyên khoa Tai Mũi Họng- cũng không nói về thứ viêm mũi do vi trùng (có thể chữa bằng kháng sinh), siêu vi trùng (80% các trường hợp viêm mũi nhiễm trùng) thường gặp trong mùa có dịch cảm cúm; cũng không nói về bệnh viêm mũi do thay đổi thời tiết đột ngột làm co giãn mạch máu ở mũi và các loại viêm mũi liên quan đến những rối loạn kích thích tố…

Tôi muốn nói với em ở đây về bệnh viêm mũi do dị ứng và do dùng thuốc sai lầm có thể phòng tránh được. Hai bệnh nầy rất thường gặp ở lứa tuổi học trò, lại rất khó chữa và nhất là gây nhiều khó chịu cho những em mắc phải, có thể làm cho sự học kém đi, hoặc làm cho em có mặc cảm với bạn bè rất tai hại.

Thực khó mà giải thích rõ căn nguyên của loại bệnh này, vì nó thuộc loại dị ứng (phản ứng kỳ dị, khác thường) hay mẫn cảm mà ngày nay các nhà chuyên môn vẫn không ngớt nghiên cứu vì ngày càng có nhiều người mắc phải do yếu tố di truyền và yếu tố môi trường gây ra. Đại khái em có thể hiểu thế này : có em ăn cua, tôm bao nhiêu cũng không sao, nhưng có em ăn cua, tôm thì bị nổi mề đay ngứa ngáy hoặc lên cơn suyễn. Có em ngữi mùi rơm rạ không sao , có em thì nhảy mũi tưng bừng nếu ngữi phải mùi rơm rạ, phấn hoa các thứ … Cũng có em không “chịu” sữa bò, trứng gà, trứng vịt; có em không chịu thịt gà, cá biển, chocolat… Tại sao có sự “không chịu” đó? Người ta giải thích là do cái “tạng” của mỗi người . Hiện tượng “chịu” vật nầy, “không chịu” vật khác một phần do yếu tố di truyền, một phần do bản chất của vật, do cường độ tiếp xúc, một phần khác do sự rối loạn của bộ máy tiêu hóa khiến cho sự hấp thụ sai lạc và cuối cùng phải nói đến yếu tố tâm lý nữa. Có em “chịu không nổi” mùi hoa sứ, nhưng lâu dần lại quen, hóa ghiền… Có người không ưa đồ biển ( tôm, cua, sò ốc) hễ ăn vào là bị phản ứng ngay, nhưng nếu cứ ăn riết rồi quen đi, thế là hết rắc rối.

Chất mà ta không “ưa”, không “chịu” đó gọi là chất kháng nguyên, một khi vào trong cơ thể ta sẽ kích thich cơ thể sinh ra một chất để “chống” (kháng) lại gọi là kháng thể. Cuộc chiến giữa kháng nguyên và kháng thể đó sinh ra một số chất độc gây nhiều hậu quả tai hại, trong đó có hậu quả… viêm mũi dị ứng nói trên. Giải thích một cách sơ lược thế thôi, bời đây là một hiện tượng rất phức tạp không thể dễ dàng lãnh hội bằng một vài dòng chữ.

Triệu chứng của bệnh trái lại rất dễ nhận ra. Như đã nói ở trên, người bị viêm mũi dị ứng thường nhảy mũi từng tràng dài, chảy nước mũi, nước mắt, nghẹt mũi quanh năm hoặc theo từng mùa… Khi có triệu chứng này em nên đi khám chuyên khoa Tai Mũi Họng sớm để định bệnh và chữa trị cho chính xác. Bác sĩ với dụng cụ khám mũi sẽ thấy màng mũi phồng lên , trắng bóng, màu tai tái. Chữa trễ, màng mũi có thể bị phồng to lên, lấp kín các “cửa sổ” thông hơi giữa xoang mũi với lỗ mũi, các chất nhày trong khoang không thoát được, lâu ngày gây thêm bệnh viêm xoang, một thứ bệnh khó khăn hơn nhiều, mà hậu quả có thể làm em phải bỏ học hoặc học kém đi.

Bác sĩ Tai Mũi Họng sẽ chỉ dẫn thuốc men cho em đúng cách, dựa trên bệnh tình của em, trên tuổi tác, cân nặng và trạng thái tâm lý của em nữa, thì mới có hiệu quả tốt, còn tự ý mua thuốc linh tinh uống hoặc nhỏ mũi, tự ý nghe bày vẻ này nọ mua thuốc xông mũi, xịt mũi có khi còn gây nhiều tai biến trầm trọng hơn.

Tuy vậy, tôi cũng ghi một cách đại khái nguyên tắc chữa trị ở đây để em có một ý niệm mà hợp tác tốt với thầy thuốc.

• Nếu biết rõ chất kháng nguyên nào đã gây ra chứng bệnh này của em, em tránh nó đi là cách tốt nhất. Thực tế, không dễ biết. Thường là các thứ phấn hoa, bụi khói, lông thú (chó mèo), nấm mốc, hóa chất, xăng dầu, vải vóc, thời tiết…
• Có thể xác định chất kháng nguyên bằng cách thử nghiệm trên da, thực hiện ở các bệnh viện chuyên khoa. Phức tạp và tốn kém.
• Dùng thuốc giải mẫn cảm không chuyên biệt.
• Dùng thuốc chống viêm, chống dị ứng theo toa bác sĩ.
• Dùng thuốc kháng histamin, nhỏ mũi, rửa mũi… theo hướng dẫn của bác sĩ.

Loại viêm mũi đáng được nói ở đây với các em vì có thể phòng tránh được là loại viêm mũi do dùng thuốc bừa bãi, sai lầm. Khi em bị cảm cúm, em mua một chai thuốc nhỏ mũi để nhỏ cho đỡ nghẹt, bớt chảy nước mũi . Người bán thuốc lấy cho em một thứ thuốc nào đó mang về dùng và thấy công hiệu lắm! Nhỏ vào mũi vài giọt thì một lúc sau đã thấy bớt nghẹt, dễ thở ngay. Nhưng một lúc nữa lại nghẹt mũi lại, lại khó thở. phải tiếp tục nhỏ vài giọt nữa và cứ như thế, dần dần em bị lệ thuộc vào thuốc rồi sinh chuyện!

Cũng có trường hợp em đi khám bác sĩ đàng hoàng, bác sĩ  cho em loại thuốc có tính co mạch để em đỡ nghẹt mũi, đỡ khó chịu tạm thời, nhưng vì em không để ý lời chỉ dẫn của bác sĩ, thấy thuốc hay, em tự ý mua thêm, dùng đi dùng lại mãi và trở thành ghiền, đi đâu cũng phải có chai thuốc đó bên mình và rồi mới sinh chuyện.

Nên nhớ màng mũi ta rất nhạy cảm với các loại thuốc làm co mạch đó . Mạch máu ở màng mũi bị viêm, trương to lên (làm nghẹt mũi) đột nhiên bị co lại dưới ảnh hưởng của thuốc, nhưng một lúc sau, thuốc hết hiệu nghiệm, mạch máu lại trương nở to lên, và to hơn trước, em lại phải nhỏ thuốc cho đến khi em bị viêm mũi… vì thuốc.

Muốn chữa  “bệnh”  này, em phải can đảm và có nhiều nghị lực, nghĩa là em ráng hả miệng ra thở ít lắm là đôi ba ngày, ráng  không dùng thuốc nhỏ mũi cho đỡ nghẹt nữa! Tưởng dễ mà không dễ đâu !

Nếu vượt qua được,  em sẽ không cần phải dùng đến thuốc nhỏ mũi nữa và khỏi bệnh. Cũng có thể bác sĩ Tai Mũi Họng sẽ can thiệp, cắt bỏ một phần “sừng” mũi bằng điện, hoặc bằng hóa chất để dọn đường cho không khí ra vào. Sau đó, em lại phải chữa nguyên nhân đã gây ra chứng viêm mũi của em ( do dị ứng hay do siêu vi v.v… chẳng hạn) khi đã thoát nợ giai đoạn đầu là viêm mũi do thuốc nhỏ mũi!.

Tôi đã nói với em về hai loại bệnh viêm mũi thường gặp ở tuổi học trò là bệnh viêm mũi dị ứng và viêm mũi do dùng thuốc sai lầm, bửa bãi. Bệnh viêm mũi dị ứng rất phức tạp, khó chữa . Em phải chịu khó điều trị một thời gian lâu dài và chữa đúng phương pháp, tuyệt đối không nên tự ý mua thuốc chữa vì những phản tác dụng nguy hiểm. Loại viêm mũi do dùng thuốc sai lầm thì đòi hỏi em phải có nghị lực nếu muốn chữa cái bệnh “ghiền” kỳ cục đó ! Một điều nữa có lẽ cũng nên nói là không bao giờ được dùng thuốc nhỏ mũi của người lớn nhỏ cho em bé trong nhà, dù là giảm liều thuốc đi . Đã có nhiều trường hợp bé chết ngất vì phản ứng thuốc nhỏ mũi rồi đó !

Tạp chí Y học Úc mới đây công bố kết quả nghiên cứu  cho thấy có đến 32,4% người ở lứa tuổi trung niên thừa cân, 42,9% mắc một thứ bệnh do béo phì gây ra. Chi phí dành cho việc chăm sóc và điều trị bệnh nhân bị thừa cân và mắc bệnh béo phì ở nước này mỗi năm lên đến hơn 56 tỷ AUD (khoảng 50 tỷ USD). Không chỉ thuốc men, mà chi phí còn tính cho các dịch vụ như xe cứu thương, bệnh viện, thức ăn đặc biệt, các thiết bị y tế dành  cho người béo phì…

Tại Mỹ, 30%  trẻ em bị thừa cân hoặc béo phì đang “đe doạ tương lai” của nước Mỹ như nhận định của các nhà hữu trách. Tổng thống Mỹ Obama đã dành thêm một ngân khoản 1 tỷ USD cho các chương trình dinh dưỡng nhằm phòng tránh béo phì cho trẻ em.  Trung tâm Phòng chống Dịch bệnh Hoa Kỳ cho biết mỗi năm Mỹ tốn hơn 145 tỉ đôla cho vấn đề béo phì , bao gồm thuốc men và cả các thiết bị y tế cho bệnh nhân béo phì khi cấp cứu, điều trị. Nhân viên cứu thương và cứu hỏa cũng phải thực tập thường xuyên với các thiết bị này để thích ứng với trường hợp nạn nhân hoặc bệnh nhân quá nặng cân!

Bà Michelle, phu nhân ông Obama cũng đề ra một chiến dịch mang tên “Let’s Move”, khuyến khích mọi người vận động, nhất là trẻ em để phòng chống béo phì.

Ở ta thì sao? Chưa ai tính thử số tổn phí dành cho béo phì như ở Úc, ở Mỹ, nhưng  tình trạng thừa cân béo phì đã ngày một gia tăng, nhất là ở lớp trẻ (tương lai Việt Nam!). Kết quả điều tra của Viện Dinh dưỡng trên 17.213 đối tượng tuổi từ 25 – 64 tại 63 tỉnh, thành phố đại diện cho 8 vùng sinh thái toàn quốc cho thấy tỷ lệ thừa cân, béo phì ở Việt Nam là 16,3%. Học sinh tiểu học tại các thành phố có tỷ lệ béo phì trung bình 12%, năm sau luôn cao hơn năm trước! Thậm chí có trường tiểu học có đến 41% trẻ em béo phì theo một giới chức Viện dinh dưỡng. Tại Tp HCM, 10% học sinh tiểu học bị béo phì và 17% thừa cân. Tại Đà Nẵng, 4,9% học sinh tiểu học béo phì và 8,7% thừa cân. Hà Nội, Nha Trang… các thành phố lớn nói chung đều có dấu hiệu báo động. Khi ta cho phép “phủ kín” mạng lưới thức ăn nhanh trong cả nước, khi ta hạn chế mặc áo dài ở các nữ sinh, đó là ta đang khuyến khích béo phì gia tăng.  Nghe nói ông Bush cuối đời than rằng sai lầm lớn nhất của ông là đã cho phép phát triển hệ thống thức ăn nhanh khắp nước Mỹ làm cho dân Mỹ béo phì và bệnh tật quá nhiều. Hiện nay thì ở Mỹ đã hạn chế, họ “chuyển giao công nghệ” sang Châu Á, Châu Phi, Nam Mỹ… Lan đến đâu, béo phì và các bệnh tim mạch, tiều đường, tâm thần tỷ lệ thuận đến đó.

Có cách nào ngăn chặn “làn sóng” này không? Cách đây ba năm, tôi có dịp thăm Nhật bản giữa mùa hoa đào tuyệt đẹp. Nhưng tôi không chỉ ngắm hoa, tôi ngắm người. Tôi thấy người Nhật … thon thả! Cả đàn ông lẫn đàn bà. Rất ít người bị béo phì. Nhật là một quốc gia phát triển, giàu có, không thua gì Mỹ, nhưng cả một dân tộc thon thả. Nhờ đâu? Tìm hiểu kỹ thì mới thấy đó là nhờ hệ thống y tế công cộng Nhật rất tốt. Họ “thiết kế” làm sao cho dân họ khỏe mạnh, họ chăm lo cái gốc của sức khỏe từ cái ăn, cái ngủ, cái vận động, cái vệ sinh… Khi thăm một cơ sở kiểm nghiệm thực phẩm, tôi thấy từ một anh nông dân sản xuất cá thể, muốn bán nông sản cũng phải qua kiểm nghiệm. Một anh ngư dân muốn bán hải sản cũng vậy. Y tế theo dõi rất kỹ các khâu từ “đầu vào” đến “đầu ra” thay vì lo mở bệnh viện, tăng giường bệnh để “hứng” bệnh nhân!

Các nhà xã hội học về “ăn uống” bảo rằng Mỹ ăn uống cá nhân, vừa đi vừa ăn, vừa làm vừa ăn, vừa lái xe vừa ăn, nhồi nhét thức ăn như đổ xăng nên dễ bị béo phì, trong khi Nhật thì ăn có… nghệ thuật hơn, ăn cùng với gia đình, với bạn bè nên… thon thả!

Theo tôi, thực ra y tế công cộng Nhật đã “can thiệp” một cách khéo léo, buộc người dân phải đi bộ nhiều hơn, vận động nhiều hơn.  Ở tất cả các nơi công cộng, nhà ga, bến xe, siêu thị.. rất ít khi có thang cuộn, rất ít khi có thang máy. Thang máy nhỏ xíu, giấu ở một góc kín, chỉ dành cho người già nua, tàn tật. Thang cuộn  cũng chút xíu, bên cạnh thang bậc rộng thênh thang như mời gọi. Ai đi thang cuộn tự cảm thấy mình xấu hổ, cho nên họ đua nhau rầm rập… đi thang bậc. Rầm rập đi qua, rầm rập đi lại. Rầm rập đi lên. Rầm rập đi xuống. Có khi họ chạy cho kịp chuyến tàu, chuyến xe buýt, tính bằng giây. Tôi nhìn mấy tầng thang xuôi ngược và nghĩ rằng, ồ hóa ra họ có tính toán cả đấy.  Họ bắt mọi người phải đi bộ, chạy bộ, nghĩa là phải vận động… Cả một dân tộc vận động bên cạnh việc tiết chế dinh dưỡng Và nhờ vậy họ thon thả, họ không tốn phí tiền tỷ cho chuyện béo phì là phải!

Làm sao biết trẻ mắc bệnh?

Trẻ không biết nói, không biết diễn tả các triệu chứng của bệnh, hoặc nếu có biết thì cũng thừờng không chính xác. Lúc được khám bệnh, trẻ sợ không dám khai rõ bệnh tình. Ngược lại, có khi kể lung tung…Nhiều bé mới học được từ “ nhức đầu”, “ đau bụng” đã đem ra sủ dụng liên tục khiến cho mẹ và thầy thuốc cũng hết sức lúng túng.
Thân nhân trẻ em, cô nuôi dạy trẻ, người giúp việc… cũng không nắm rõ bệnh sử, đôi khi cũng không trung thực vì quá lo âu hoặc quá lơ đễnh.
Do vậy, phải có kinh nghiệm và một vài nguyên tắc để phân biệt trẻ khỏe, trẻ mệt và trẻ bệnh như dưới đây:

Trẻ khỏe

• Vui vẻ, hài lòng, tươi tỉnh, thích nhìn ngắm chung quanh, phá phách, chống cự mạnh mẽ khi không vừa ý.
• Ăn được ( bú mạnh ), ngủ được, lên cân đều.
• Nếu một trẻ được như trên thì dù đi tiêu chảy ngày 5-7 lượt cũng không sao, dù nghẹt mũi, sụt sịt thường xuyên cũng không sao.

Trẻ mệt

Thỉnh thoảng một đôi lúc nào đó trong ngày, ta có thể thấy trẻ mệt do đói, do khát, do thiếu tình thương, lúc đó trẻ thường yên lặng, xuị lơ, không hoạt bát linh động nữa; hoặc ngược lại, khóc lóc, cằn nhằn, khó chịu, bứt rứt không yên… Nếu được âu yếm, cho ăn uống đầy đủ, trẻ sẽ ngủ say và tỉnh giấc sẽ vui vẻ, hoạt bát như cũ.

Trẻ bệnh

• Trẻ dã dượi, mệt mỏi, lừ đừ, nằm vùi suốt ngày. Người mẹ dễ nhận biết trẻ có vẻ gì khác thường, bỏ ăn, bỏ chơi, ngậm vú mà không nút hoặc khóc thét lên, v.v…Trẻ cũng có thể bứt rứt, dỗ không nín.

Trẻ bị bệnh nặng

Nếu trẻ nằm li bì, gọi không dậy hoặc sốt cao, lơ mơ nói nhảm là bệnh nặng.

Các dấu hiệu bệnh nặng phải đưa đến y tế gấp:

• Quá nóng hoặc quá lạnh
• Thở khò khè, co kéo cơ lồng ngực.
• Tay chân lạnh, mạch nhanh, tím tái, rịn mồ hôi.
• Mắt lõm, thóp lõm, miệng khô, khát nước
• Làm kinh ( co giật)
• Mỏ ác (thóp) phồng,
• Có dấu xuất huyết dưới da, vết bầm ở da
• Các tai nạn, thương tích…

Riêng trẻ sơ sinh (dưới một tháng tuổi) khi thấy các dấu hiệu sau đây là bệnh nặng phải đưa ngay đến bệnh viện:

• Da tím tái hay trắng bệch.
• Bú yếu, bỏ bú.
• Ói mửa.
• Co giật ( làm kinh) hoặc giật mình, chới với.
• Thịt (bắp cơ) nhão hoặc cứng ngắt.
• Thóp phồng căng.
• Khóc thét dỗ không nín.
• Thở nhanh hơn 60 lần/phút.
• Vỗ tay không giật mình, hoặc chỉ giật một bên ( trái hay phải).

Cần làm gì khi phải đi khám bác sĩ?

Cần biết trẻ nặng bao nhiêu ký

• Nếu đã theo dõi cân nặng hàng tháng hoặc có Biểu đồ tăng trưởng thì rất tốt, Nếu không biết, nên cân thỉnh thoảng để biết hoặc cân lúc khám bệnh, lúc chủng ngừa.
• Phải biết cân nặng của trẻ bác sĩ mới cho thuốc đúng liều lượng, bệnh mới mau khỏi. Và cũng để đánh giá trẻ có lên cân đều không, có phát triển tốt không?

Cần biết rõ bệnh sử

• Phải biết rõ bệnh khởi sự vào lúc nào ( nhớ rõ ngày giờ càng tốt), triệu chứng gì xảy ra trước. Thí dụ: nóng rồi mới ho, đau bụng hay đau bụng rồi mới nóng? Nếu cần, phải biết rõ chi tiết như ho thì ho kiểu nào? Ho từng cơn dài hay ho khan, ho có đàm hay khạc có máu? Ho ngày hay ho đêm? Tiêu chảy thì tiêu ngày mấy lần, phân loãng hay đàm máu? Đi có rặn không? Phân màu gì, mùi gì?…  Tốt nhất là nên ghi ra giấy cho khỏi quên.
• Tất cả những chi tiết đó đều rất cần thiết để chẩn đoán bệnh và điều trị đúng, do đó, cần hết sức chú ý theo dõi diễn tiến bệnh của trẻ để hợp tác tốt với thầy thuốc hoặc có các biện pháp xử trí đúng.
• Cũng cần biết rõ tiền sử bản thân và gia đình, tiền sử sản khoa. Cần biết cân nặng lúc sanh, các bệnh cũ đã mắc phải từ trước, đã chủng ngừa những loại bệnh nào, Tiền sử rất quan trọng. Bé sinh non, sinh đôi, sinh ngộp, sinh mổ dĩ nhiên là có “ vấn đề”. Gia đình có ngừơi bị suyễn, bị lao, dị ứng… bé cũng có thể mắc những bệnh đó.
• Cần biết rõ về dinh dưỡng của trẻ. Nhiều thứ bệnh ở trẻ do ăn uống sai lầm mà ra, chỉ cần sửa chữa cho đúng là khỏi bệnh mà thuốc men không cần thiết. Suy dinh dưỡng hay béo phì đều là những vấn đề do SAI dinh dưỡng, cần điều chỉnh và mất rất nhiều thời gian. Phải kiên nhẫn.Trong nhi khoa “ phải chú ý đến bếp ăn hơn là tủ thuốc” là vậy!

Lúc thăm khám:

Theo sự hướng dẫn cụ thể của thầy thuốc, tùy trường hợp có thể có những cách khám khác nhau, nói chung thường trong nhi khoa

• Dưới 6 tháng: nên khám nằm.
• Trên 6 tháng: khám ngồi, đỡ sợ hơn, có thể ngồi trên gối mẹ.
• Trẻ lớn : có thể đứng hay ngồi, tùy trường hợp, khi cần thiết lắm mới phải khám nằm.
• Nên bỏ hết áo, tã, giầy, vớ, chăn mền, khăn lông trùm quấn quanh bé mới khám kỹ được. Nhiều bà mẹ sợ gió, chỉ dám mở hé hé thì không thể quan sát toàn diện được. Tuy nhiên lúc khám cũng không đựơc để trẻ bị lạnh (quạt máy, máy lạnh).
• Thường chú ý những dấu hiệu quan trọng trước, rồi mới lần lượt khám toàn diện sau.

Thí dụ :

• Tiêu chảy thì chú ý dấu hiệu mất nước.
• Làm kinh thì chú ý dấu hiệu màng não (mê man? thóp phồng?).
• Sốt xuất huyết thì chú ý khám mạch và vùng gan là những dấu hiệu cho biết giai đoạn tiền sốc để can thiệp kịp thời.
• Ho thì đếm nhịp thở, nghe phổi, v.v…

Xét nghiệm

Một đôi khi cần làm xét nghiệm để giúp cho việc chẩn đoán. Các xét nghiệm thông thường như thử máu, thử phân, thử nước tiểu, thử nhớt họng, chụp phim X-quang, siêu âm, nội soi v.v… Cần thiết lắm mới phải làm xét nghiệm, không nên tự ý làm, cũng không nên đòi hỏi khi không có chỉ định của bác sĩ. Trái lại khi có chỉ định, thì cần hợp tác với thầy thuốc giúp cho việc chẩn đoán chính xác hơn. Thí dụ trong bệnh sốt xuất huyết, chưa đến lúc cần thử máu mà đòi thử sớm quá sẽ thấy máu bình thường rồi mất cảnh giác, trái lại khi bệnh diễn tiến xấu, có khi  phải thử máu nhiều lần (đo Hematocrite) trong ngày..

BS Đỗ Hồng Ngọc

Các thứ thưốc trong toa bác sĩ thường đã được cân nhắc tính toán, phối hợp để có tác dụng tốt nhất. Liều lượng rất quan trọng ở trẻ. Tự ý thay đổi thuốc, uống không đủ liều lượng, bệnh sẽ không khỏi. Cần xem kỹ thuốc mua và thuốc ghi trong toa. Đã có trường hợp nhà thuốc bán nhầm thuốc vì chữ khó đọc hay tên thuốc na ná giống nhau. Nếu thắc mắc nên hỏi kỹ lại trước khi cho trẻ dùng.

Nguyên tắc chung, ở trẻ nhỏ, càng ít dùng thuốc càng tốt. Chỉ nên dùng thuốc khi thật sự cần thiết. Nếu là thuốc viên, nên cho trẻ “ăn” hơn là uống,. Tán nhuyễn, chấm vào miếng chuối hoặc trộn vào kem, vào yaout… để trẻ dễ nuốt.  Đừng cưỡng bức trẻ uống thuốc viên có thể bị sặc rất nguy hiểm.  Thường các trường hợp nặng nằm bệnh viện mới cần phải chích thuốc. Không đáng chích mà chích, tội nghiệp trẻ. Trẻ sẽ “giận” mẹ lâu và nhìn thầy thuốc với “đôi mắt hình viên đạn”!.

Với các loại thuốc nhỏ mắt, nhỏ mũi, nhỏ tai… nên “ tranh thủ” nhỏ lúc trẻ ngủ, đỡ khó chịu. Hãy thử nhỏ cho mình vài giọt xem có “khoái” lắm không nhé? Thuốc nhét hậu môn có thể gây tiêu chảy. Nên ngâm lạnh cho thuốc đặc cứng lại trước khi nhét.

Thuốc không rõ tác dụng, thuốc cũ, quá hạn, không rõ liều lượng, không rõ cách dùng thì không nên dùng. Rủi có gì thì khổ. Uống vào không lấy ra được và hối hận thì đã muộn!

Chăm sóc trẻ bệnh phải bình tĩnh, nghiêm trang nhưng dịu dàng và từ tốn. Không tỏ ra quá lo lắng hốt hoảng làm trẻ sợ hãi thêm. Cử chỉ lời nói cố tự nhiên, bình thản, trẻ mới nghe theo. Cho trẻ chơi các đồ chơi như xếp hình, cắt giấy, xem truyện tranh…sẽ giúp trẻ quên bệnh.  Thuốc chỉ là một phần trong điều trị, cách săn sóc mới là quan trọng. Trẻ bệnh vẫn cần ăn, cần uống đầy đủ để có sức chống bệnh. Kiêng cử là một sai lầm lớn làm bệnh kéo dài thêm. Trẻ bệnh, muốn mau khỏi cần được thoải mái, dễ chịu. Nếu cứ nhốt trẻ trong phòng kín bưng, ủ ấm, mặc nhiều lớp quần áo khiến mồ hôi không thoát ra được, da không thở được thì bệnh càng nặng thêm. Trẻ vẫn cần được tắm rửa sạch sẽ ( nước ấm ), tránh gió, nhưng phải thoáng khí. Quần áo mát mẻ, thoáng, hút mồ hôi, cho bú mớm đầy đủ thì bệnh mới mau khỏi.

BS Đỗ Hồng Ngọc

SXH được chia làm 4 độ. Độ I và độ II là SXH nhẹ, không cần chữa cũng khỏi, uống nước lã cũng khỏi (nên nhiều thầy “bảo đảm” chữa khỏi SXH chính là chữa dạng này!). Cũng may, lọai SXH nhẹ như vậy chiếm đến 80% các trường hợp. Chỉ có khỏang 20% trường hợp có thể chuyển sang độ III và chừng 1% chuyển sang độ IV. SXH độ III, phải đựơc chữa tại bệnh viện. Bệnh viện có chuyên khoa nhi, khoa nhiễm càng tốt. Vấn đề là làm sao biết lúc nào bệnh chuyển từ độ II sang độ III? Có một số dấu hiệu giúp phát hiện sớm với điều kiện phải được theo dõi thật sát. Ai theo dõi sát? Chính là phụ huynh, ngừơi nhà của trẻ chớ không phải ai khác. Vì trong mùa dịch, các bác sĩ điều dưỡng đều tràn ngập, đầu tắt mặt tối, không thể theo dõi kỹ trên từng bệnh nhân như người nhà được! Vả lại việc theo dõi các dấu hiệu này cũng dễ, ai cũng làm được. Dấu hiệu chuyển từ độ II sang dộ III là đột nhiên trẻ kêu đau bụng (đau nhiều hơn, đau vùng hông phải), bứt rứt, lăn lộn, kêu khát nước, da đổi sắc ( bầm bầm, tím tái), tay chân lạnh, mạch nhảy nhanh và nhẹ… Chỉ chừng ấy thôi là đủ để báo động ngay cho bac sĩ. Can thiệp kịp thời sẽ có hiệu quả tốt.

Tóm lại, không đựơc chủ quan, không đùa với SXH.. Gia đình cần biết cách theo dõi chứ không nên “khoán trắng” cho nhân viên y tế đang bị quá tải. Cũng nên nhớ rằng SXH hiện nay không chỉ xảy ra ở trẻ em, mà ở cả người lớn, tuy vậy, lứa tuổi từ 3-8 vẫn là lứa tuổi có nguy cơ cao nhất. Cũng đừng quên “Không có lăng quăng thì không có SXH”! Và Y tế một mình dù ba đầu sáu tay cũng không thể làm… hết lăng quăng được!

BS Đỗ Hồng Ngọc

NHẬN BIẾT TRẺ MẮC BỆNH

• Trẻ không biết nói, không biết diễn tả các triệu chứng của bệnh, hoặc nếu có biết thì cũng thừờng không chính xác. Lúc được khám bệnh, trẻ sợ không dám khai rõ bệnh tình. Ngược lại, có khi kể lung tung…Nhiều bé mới học được từ “ nhức đầu”, “ đau bụng” đã đem ra sủ dụng liên tục khiến cho mẹ và thầy thuốc cũng hết sức lúng túng.

• Thân nhân trẻ em, cô nuôi dạy trẻ, người giúp việc… cũng không nắm rõ bệnh sử, đôi khi cũng không trung thực vì quá lo âu hoặc quá lơ đễnh.

• Do vậy, phải có kinh nghiệm và một vài nguyên tắc để phân biệt trẻ khỏe, trẻ mệt và trẻ bệnh như dưới đây:

Trẻ khỏe

• Vui vẻ, hài lòng, tươi tỉnh, thích nhìn ngắm chung quanh, phá phách, chống cự mạnh mẽ khi không vừa ý.

• Ăn được ( bú mạnh ), ngủ được, lên cân đều.

Nếu một trẻ được như trên thì dù đi tiêu chảy ngày 5-7 lượt cũng không sao, dù nghẹt mũi, sụt sịt thường xuyên cũng không sao.

Trẻ mệt

Thỉnh thoảng một đôi lúc nào đó trong ngày, ta có thể thấy trẻ mệt do đói, do khát, do thiếu tình thương, lúc đó trẻ thường yên lặng, xuị lơ, không hoạt bát linh động nữa; hoặc ngược lại, khóc lóc, cằn nhằn, khó chịu, bứt rứt không yên… Nếu được âu yếm, cho ăn uống đầy đủ, trẻ sẽ ngủ say và tỉnh giấc sẽ vui vẻ, hoạt bát như cũ.

Trẻ bệnh
Trẻ dã dượi, mệt mỏi, lừ đừ, nằm vùi suốt ngày. Người mẹ dễ nhận biết trẻ có vẻ gì khác thường, bỏ ăn, bỏ chơi, ngậm vú mà không nút hoặc khóc thét lên, v.v…Trẻ cũng có thể bứt rứt, dỗ không nín.

Trẻ bị bệnh nặng
Nếu trẻ nằm li bì, gọi không dậy hoặc sốt cao, lơ mơ nói nhảm là bệnh nặng.
Các dấu hiệu bệnh nặng phải đưa đến cơ sở y tế gấp:

• Quá nóng hoặc quá lạnh
• Thở khò khè, co kéo cơ lồng ngực.
• Tay chân lạnh, mạch nhanh, tím tái, rịn mồ hôi.
• Mắt lõm, thóp lõm, miệng khô, khát nước
• Làm kinh ( co giật)
• Thóp (mỏ ác) phồng,
• Có dấu xuất huyết dưới da, vết bầm ở da
• Các tai nạn…

Riêng trẻ sơ sinh khi thấy các triệu chứng sau đây cũng là bệnh nặng:

• Da tím tái hay trắng bệch.
• Bú yếu, bỏ bú.
• Ói mửa.
• Co giật ( làm kinh) hoặc giật mình, chới với.
• Thịt nhão hoặc cứng ngắt.
• Thóp phồng căng.
• Khóc thét dỗ không nín.
• Thở nhanh hơn 60 lần/phút.
• Vỗ tay không giật mình, hoặc chỉ giật một bên ( trái hay phải).

SĂN SÓC TRẺ BỆNH

Cần biết trẻ nặng bao nhiêu ký

Nếu đã theo dõi cân nặng hàng tháng hoặc có Biểu đồ tăng trưởng thì rất tốt, Nếu không biết, nên cân thỉnh thoảng để biết hoặc cân lúc khám bệnh, lúc chủng ngừa.

Phải biết cân nặng của trẻ bác sĩ mới cho thuốc đúng liều lượng, bệnh mới mau khỏi. Và cũng để đánh giá trẻ có lên cân đều không, có phát triển tốt không?

Cần biết rõ bệnh sử

Phải biết rõ bệnh khởi sự vào lúc nào ( nhớ rõ ngày giờ càng tốt), triệu chứng gì xảy ra trước. Thí dụ: nóng rồi mới ho, đau bụng hay đau bụng rồi mới nóng? Nếu cần, phải biết rõ chi tiết như ho thì ho hiểu nào? Ho từng cơn dài hay ho khan, ho có đàm hay khạc có máu? Ho ngày hay ho đêm? Tiêu chảy thì tiêu ngày mấy lần, phân loãng hay đàm máu? Đi có rặn không? Phân màu gì, mùi gì?… Tốt nhất là nên ghi ra giấy cho khỏi quên.

Tất cả những chi tiết đó đều rất cần thiết để chẩn đoán bệnh và điều trị đúng, do đó, cần hết sức chú ý theo dõi diễn tiến bệnh của trẻ để hợp tác tốt với thầy thuốc hoặc có các biện pháp xử trí đúng.

Cũng cần biết rõ tiền căn bản thân và gia đình. Cần biết cân nặng lúc sanh, các bệnh cũ đã mắc phải từ trước, đã chủng ngừa được những loại bệnh nào, dinh dưỡng ra sao?

Nhiều thứ bệnh ở trẻ do ăn uống sai lầm gây ra, chỉ cần sửa chữa cho đúng là khỏi bệnh mà thuốc men không cần thiết hoặc chỉ thêm có hại. Trong nhi khoa “ phải chú ý đến bếp ăn hơn là tủ thuốc” là thế! Tiền sử rất quan trọng: tiền căn cá nhân, gia đình và sản khoa. Bé sinh non, sinh đôi, sinh ngộp dĩ nhiên là có “ vấn đề”. Gia đình có ngừơi bị suyễn, bị lao phổi…, bé cũng có thể mắc những bệnh đó.

Lúc thăm khám bác sĩ

• Dưới 6 tháng: nên khám nằm.

• Trên 6 tháng: khám ngồi, đỡ sợ hơn, có thể ngồi trên gối mẹ.

• Trẻ lớn : có thể đứng hay ngồi, tùy trường hợp, khi cần thiết lắm mới phải khám nằm.

• Nên bỏ hết áo, tã, giầy, vớ, chăn mền, khăn lông trùm quấn quanh bé mới khám kỹ được. Nhiều bà mẹ sợ gió, chỉ dám mở hé hé thì không thể quan sát toàn diện được. Tuy nhiên lúc khám cũng không đựơc để trẻ bị lạnh.

• Thường chú ý những dấu hiệu quan trọng trước, rồi mới lần lượt khám toàn diện sau.

Thí dụ :

Tiêu chảy thì chú ý dấu hiệu mất nước.

Làm kinh thì chú ý dấu hiệu màng não (mê man? thóp phồng?).

Sốt xuất huyết thì chú ý khám mạch và vùng gan là những dấu hiệu cho biết giai đoạn tiền sốc để can thiệp kịp thời.

Ho thì đếm nhịp thở, nghe phổi, v.v…

Xét nghiệm

Một đôi khi cần làm xét nghiệm để giúp cho việc chẩn đoán. Các xét nghiệm thông thường như thử máu, thử phân, thử nước tiểu, thử nhớt họng, chụp phim X-quang, v.v… Cần thiết lắm mới phải làm xét nghiệm, không nên tự ý làm, cũng không nên đòi hỏi khi không có chỉ định của bác sĩ. Trái lại khi có chỉ định, thì cần hợp tác với thầy thuốc giúp cho việc chẩn đoán chính xác hơn. Thí dụ trong bệnh sốt xuất huyết, chưa đến lúc cần thử máu mà đòi thử sớm quá sẽ thấy máu bình thường rồi mất cảnh giác, trái lại khi bệnh diễn tiến xấu, có khi  phải thử máu nhiều lần (đo Hematocrite) trong ngày…

Dùng thuốc

Các thứ thưốc trong toa thường đã được cân nhắc tính toán, phối hợp để có tác dụng tốt nhất. Liều lượng rất quan trọng ở trẻ. Tự ý thay đổi thuốc, uống không đủ liều lượng, bệnh sẽ không khỏi được. Cần so sánh thuốc mua và thuốc ghi trong toa. Đã có trường hợp nhà thuốc bán nhầm thuốc.

Ở trẻ nhỏ, càng dùng ít thuốc càng tốt. Chỉ nên dùng thuốc khi thật sự cần thiết. Và khi đã dùng thì cho đúng để đạt hiệu quả tốt nhất. Và nhớ nên cho trẻ “ăn” thuốc hơn là uống. Nhớ đừng “ cưỡng bức” trẻ uống thuốc viên có thể làm sặc thuốc nguy hiểm.

Thường trong các trường hợp nặng, ở bệnh viện, trẻ mới cần phải chích thuốc. Không đáng chích mà chích, trẻ sẽ “giận” mẹ lâu và nhìn thầy thuốc với “đôi mắt hình viên đạn”!.

Các loại thuốc nhỏ mắt, nhỏ mũi, nhỏ tai, có thể “ tranh thủ” nhỏ lúc trẻ ngủ, đỡ khó chịu cho trẻ hơn. Thuốc nhét hậu môn có thể gây tiêu chảy, chỉ dùng khi thật sự cần thiết, nên ngâm lạnh cho thuốc đặc cứng trước khi nhét hậu môn cho trẻ (thuốc không bị vỡ)…

Dĩ nhiên thuốc không rõ tác dụng, thuốc cũ quá hạn, thuốc không có liều lượng, cách dùng thì không nên dùng. Rủi có gì thì khổ. Uống vào không lấy ra được và hối hận thì đã muộn.

Ta có xu hướng chìu chuộng quá đáng khi bé ốm đau. Thương bé thì để trong lòng. Thái độ bên ngoài phải bình tĩnh, nghiêm trang nhưng dịu dàng và từ tốn. Không tỏ ra quá lo lắng hốt hoảng làm bé sợ hãi thêm. Cử chỉ lời nói cố tự nhiên, bình thản, bé mới làm theo đúng chỉ dẫn của ta. Có thể cho bé các đồ chơi giải trí như xếp hình, cắt giấy, xem truyện tranh…sẽ giúp bé quên bệnh trong thời gian điều trị.  Thuốc chỉ là một phần trong điều trị, cách săn sóc mới là quan trọng. Trẻ bệnh cần ăn, cần uống đầy đủ để có sức chống bệnh. Kiêng cử là một sai lầm lớn làm bệnh kéo dài thêm. Chẳng hạn trong bệnh tiêu chảy, trẻ chết thường không do vi trùng gây ra mà do khổ nước, do bị đói vì người nhà không dám cho ăn, cho uống! Bệnh ban cũng vậy, thường chết vì đói vì kiệt sức do kiêng cữ sai lầm, nhiều trẻ bị mù loà hết sức oan uổng vì cái “ dốt” của chúng ta. Trẻ bệnh, muốn mau khỏi cần được thoải mái, dễ chịu. Nếu cứ nhốt trẻ trong phòng kín bưng, ủ ấm, mặc nhiều lớp quần áo khiến mồ hôi không thoát ra được, da không thở được thì bệnh càng nặng thêm. Do đó, trẻ bệnh vẫn cần được tắm rửa sạch sẽ ( nước ấm, dĩ nhiên ). Tránh gió, đồng ý, nhưng phải thoáng khí. Quần áo mát mẻ, thoáng, hút mồ hôi, bú mớm đầy đủ chắc bệnh sẽ mau khỏi.

BS Đỗ Hồng Ngọc