Một bà mẹ có con bị bón bao giờ cũng khổ sở bứt rứt, thấy con ì ạch mãi không ra cũng bặm môi bặm miệng rặn giùm con, và sẵn sàng mua một thứ thuốc gì đó bơm đít, hoặc lấy lá hành, lá trầu… ngoáy vào hậu môn bé, hy vọng làm cho bé đi được. Thực ra hâu môn chỉ là một cánh cửa cuối của trực tràng. Trực tràng phải co bóp thì mới tống phân ra được. Và để co bóp có hiệu quả, phân phải đủ to mới kích thích co bóp tống phân ra khỏi “cổng”. Ngoáy ngoáy chọc chọc ở “cổng” chỉ gây một tác dụng yếu, không mấy ý nghĩa. Riết rồi bé cứ đợi cho có bơm, có ngoáy mới chịu đi,không tự đi một mình được. Phân nằm trong trực tràng lâu, khô cứng lại, có khi cứng như đá, xé rách hậu môn làm chảy máu. Bị rách, bị chảy máu một lần như vậy bé sẽ đau lắm, sợ hãi lắm và rán nhịn cho đừng phải rách thêm. Thế là thành cái vòng luẩn quẩn!

Bón có tính di truyền, do sự phân bố của hệ thần kinh, do độ dài của ruột già v.v… nhưng quan trọng hơn cả là do dinh dưỡng sai lầm và do không tập thói quen tốt. Trẻ khoảng 15 tháng tuổi đã có thể giữ vệ sinh, biết kêu lên khi đi tiêu đi tiểu. Do vậy, “xi đái”, “xi ỉa” là tạo một phản xạ có điều kiện tốt cho bé. Bất đắt dĩ mới phải dùng thuốc uống hoặc thuốc bơm hậu môn. Khó chịu lắm. Nóng rát lắm. Cứ thử tự bơm cho mình môt lần đi thì biết.

Nếu bé bú mẹ, không có gì phải lo. Nếu bú sữa nhân tạo, phải coi kỹ hướng dẫn cách pha chế. Pha đặc quá, loãng quá đều gây… bón. Khi được 4 tháng tuổi bé đã có thể được tập cho ăn dặm (ăn sam), nghĩa là thêm thức ăn bên ngoài vào bữa sữa của bé. Nước luộc rau củ, luộc bầu bí, nước cháo loãng… dùng để pha sữa sẽ làm bé dễ đi tiêu hơn vì có chất xơ. Khi ăn được bột thì nhớ thêm rau củ, trái cây. Trong chuối, đu đủ… có dầu, giúp làm trơn ruột. Cần tập ăn dần nhưng chất có xơ. Tuy xơ không phải là thực phẩm, không cho năng lượng nhưng giúp làm phân đóng khuôn, đủ lớn để kích thích đầu dây thần kinh trực tràng tạo co bóp để tống phân ra ngoài. Thật sai lầm khi cho bé dùng một thứ nước cam … tinh khiết, đầy hương vị hoá học, nhưng không có chút “xơ múi” gì cả! Uống một ly cam như vậy không sao bằng ăn một vài múi cam tươi.

Tóm lại, bón thì mẹ khổ, con khổ, “tui” cũng… khổ!

BS Đỗ Hồng Ngọc.

Thanh Tho
chu.thanh@gmail.com
Submitted on 2011/09/27 at 1:40 chiều
Thưa bác sĩ.
Em ở Hưng Yên muốn tìm mua quyển sách “Viết cho các bà mẹ sinh con đầu lòng” của bác sĩ nhưng không biết phải làm thế nào. Mua trực tuyến thì đăng kí mấy lần toàn bị lỗi. Em muốn hỏi bác sĩ vấn đề như sau:
Con em được 3 tháng 20 ngày. tháng đầu tiền đi ngoài hoa cà hoa cải rất nhiều lần. Sang tháng thứ 2 thì 5 ngày sau cháu mới đi ngoài, phân sền sệt màu vàng dẻo như bột nếp. Cháu bú mẹ hoàn toàn. Sau đó 7 ngày cháu không đi ngoài, em phải hoà mật ong với nước ấm theo tỷ lệ 1: 3 thì cháu mới chịu đi ngoài. Mỗi lần đi ngoài cháu rặn trông rất đau. Cháu vẫn ngủ ngoan chơi ngoan. Hai hôm nay cháu kém bú, đánh rắm rất nhiều, mùi thối nhưng không đi ngoài được. Sáng nay em thụt mật ong thì cháu đi ngoài phân nhầy, có chỗ thì sệt, chỗ thì nước. Vậy em mong bác sĩ ttrả lời giúp em làm thế nào để cháu đi ị bình thường. Em ăn uống điều độ, cơm thịt nạc, rau ngót có ăn cả thịt bò và rau cải, rau khoai lang, mồng tơi. Em có cần thay đổi chế độ ăn không. Mong bác sĩ trả lời sơm vì ngày hôm nay cháu bú rất ít. Em cảm ơn bác sĩ nhiều

Trả lời:
Bú mẹ thuần túy thì không việc gì phải lo cả. Cho bé uống thêm nước cam vắt. Khi 4 tháng tuổi đã phải tập ăn dẵm (ăn sam). Nên thêm trái cây, cam, chuối, đu đủ… bé sẽ dễ đi tiêu. Mẹ không cần phải kiêng cữ. Ăn thêm rau trái thì tốt. Nhờ bạn nào ở Hà Nội hỏi mua sách giùm ở Nhà sách Fahasa hoặc Phương Nam.

Me Kem
dothanhhieu@gmail.com
Submitted on 2011/09/28 at 9:05 chiều
Chào bác sĩ!
Trường hợp của em cũng giống như bạn Tho trên. Bác sĩ cho em hoi thêm một chút. Cháu nhà em lúc sinh nặng 2,8kg. Hiện nay được 3 tháng 19 ngày bé nặng 5.8kg. Bé ít bú. Bú mẹ hoàn toàn và cũng không đi vệ sinh được. Đêm nằm ngủ bé lắc đầu mạnh, chân tay đạp loạn xạ xuống giường. Ngủ không ngon giấc. Ra nhiều mồ hôi sau gáy. Hằng ngày em vẫn cho cháu sưởi nắng khỏang 10 phút. Mọi người bảo bị còi xương và có hiện tượng suy dinh dưỡng. Vậy mong bác sĩ trả lời giúp em hiện tượng của bé là bị bệnh gì hay đơn thuần trẻ nhỏ là như vậy. nếu đi khám thì nên đi khám ở đâu thì hợp lí. Em ở Hà Nội. Mong bác si trả lời sớm giúp em. Em cảm ơn bác sĩ
Trả lời:
Bình thường khi trẻ được 5 tháng tuổi thì nặng gấp đôi lúc mới sanh. Bé chưa đầy 4 tháng mà đã nặng hơn gấp đôi, vậy là rất tốt rồi. Đó là nhờ sữa mẹ tốt. Mẹ nên ăn thêm trái cây: Cam, chuối, Đu đủ… bé sẽ dễ đi tiêu hơn.
Coi lại chỗ nằm của bé. Nóng nực quá chăng? Ủ ấm quá chăng? Nệm mềm quá chăng?
Không nghĩ còi xương hay SDD đâu. Nên tập ăn sam dần khi bé hơn 4 tháng tuổi nhé.

Me Gau
catminh@gmail.com
Submitted on 2011/09/29 at 11:15 sáng
Chào bác sĩ!
Con nhà em cũng gần 4 tháng tuổi, cũng bú mẹ hoàn toàn như trường hợp của hai mẹ trên, nhưng cũng không đi ngoài được. Mọi người cứ bảo cháu lành dạ. Có người lại bảo cháu sữa nóng. Nếu không thụt mật ong cho cháu thì 7 ngày cháu vấn không tự đi ngoài được. Em đã thử cứ mặc kệ thì 9 ngày bé cũng không đi ngoài. Hoảng quá lại phải thụt mật ong cho cháu đỡ khó chịu. Vậy bác sĩ cho em hỏi em có nên tiếp tục thụt mật ong cho cháu không. Nếu thụt thì có ảnh hưởng gì khôg. Nếu không thụt thì cháu lo em bé đầy bụng. Cháu đã thử làm các động tác xoay bụng, ngâm đít vào nước nóng nhưng không ăn thua. Mong bác sĩ trả lời giúp. Cảm ơn bác sĩ
Trả lời:
Vì sữa mẹ tốt, được hấp thu gần như trọn vẹn, không còn nhiều bã nên có khi mươi ngày mới đi tiêu một lần, vẫn không sao cả! Miễn phân bé mềm, tốt, và bé phát triển, tăng cân bình thường. Mẹ nên ăn thêm rau, trái. Cho bé uống thêm nước cam vắt, chuối chín tán nhuyễn…!

BS Đỗ Hồng Ngọc

Chương II: VIÊM  MŨI  DỊ ỨNG

Có khi nào em nghe bà hàng xóm nhảy mũi (hắt hơi) từng loạt hàng chục cái liên tiếp, sau mỗi cái nhảy mũi là một tiếng “dạ”  liền không ?

Có khi nào em thấy một người lúc nào cũng sẵn cái khăn tay để chặm ngay những giọt nước mũi nước mắt chảy liên miên sau những tràng nhảy mũi trong lớp học, ngoài đường phố  ?

Có khi nào em thấy một anh bạn lâu lâu lại ngước mắt lên nhìn trời như tìm vần thơ, rồi cho tay vào túi lấy nhanh một chai thuốc nhỏ mũi bơm xịt vào mũi vài giọt, rồi mới có thể tiếp tục làm bài, học bài hoặc đi lại không?

Em đừng cười bà hàng xóm dạ  rân sau hắng loạt nhảy mũi như vậy ( bà tin có ai đó “ nhắc” bà ), đừng cười người bạn luôn có chiếc khăn trên tay, cũng đừng cười anh bạn lúc nào cũng phải có chai thuốc nhỏ mũi, ống xịt trong mình . Bởi đó không phải là một tật xấu, mà lại là một thứ bệnh khó chịu, bực mình, và rất khó chữa : bệnh viêm mũi dị ứng, một thứ bệnh thường gặp ở tuổi học trò!

Tôi sẽ không nói ở đây về thứ viêm mũi bẩm sinh, hoặc rủi ro đụng chạm làm cong vẹo vách ngăn- phải dùng phẫu thuật để chữa trị ở các bệnh viện chuyên khoa Tai Mũi Họng- cũng không nói về thứ viêm mũi do vi trùng (có thể chữa bằng kháng sinh), siêu vi trùng (80% các trường hợp viêm mũi nhiễm trùng) thường gặp trong mùa có dịch cảm cúm; cũng không nói về bệnh viêm mũi do thay đổi thời tiết đột ngột làm co giãn mạch máu ở mũi và các loại viêm mũi liên quan đến những rối loạn kích thích tố…

Tôi muốn nói với em ở đây về bệnh viêm mũi do dị ứng và do dùng thuốc sai lầm có thể phòng tránh được. Hai bệnh nầy rất thường gặp ở lứa tuổi học trò, lại rất khó chữa và nhất là gây nhiều khó chịu cho những em mắc phải, có thể làm cho sự học kém đi, hoặc làm cho em có mặc cảm với bạn bè rất tai hại.

Thực khó mà giải thích rõ căn nguyên của loại bệnh này, vì nó thuộc loại dị ứng (phản ứng kỳ dị, khác thường) hay mẫn cảm mà ngày nay các nhà chuyên môn vẫn không ngớt nghiên cứu vì ngày càng có nhiều người mắc phải do yếu tố di truyền và yếu tố môi trường gây ra. Đại khái em có thể hiểu thế này : có em ăn cua, tôm bao nhiêu cũng không sao, nhưng có em ăn cua, tôm thì bị nổi mề đay ngứa ngáy hoặc lên cơn suyễn. Có em ngữi mùi rơm rạ không sao , có em thì nhảy mũi tưng bừng nếu ngữi phải mùi rơm rạ, phấn hoa các thứ … Cũng có em không “chịu” sữa bò, trứng gà, trứng vịt; có em không chịu thịt gà, cá biển, chocolat… Tại sao có sự “không chịu” đó? Người ta giải thích là do cái “tạng” của mỗi người . Hiện tượng “chịu” vật nầy, “không chịu” vật khác một phần do yếu tố di truyền, một phần do bản chất của vật, do cường độ tiếp xúc, một phần khác do sự rối loạn của bộ máy tiêu hóa khiến cho sự hấp thụ sai lạc và cuối cùng phải nói đến yếu tố tâm lý nữa. Có em “chịu không nổi” mùi hoa sứ, nhưng lâu dần lại quen, hóa ghiền… Có người không ưa đồ biển ( tôm, cua, sò ốc) hễ ăn vào là bị phản ứng ngay, nhưng nếu cứ ăn riết rồi quen đi, thế là hết rắc rối.

Chất mà ta không “ưa”, không “chịu” đó gọi là chất kháng nguyên, một khi vào trong cơ thể ta sẽ kích thich cơ thể sinh ra một chất để “chống” (kháng) lại gọi là kháng thể. Cuộc chiến giữa kháng nguyên và kháng thể đó sinh ra một số chất độc gây nhiều hậu quả tai hại, trong đó có hậu quả… viêm mũi dị ứng nói trên. Giải thích một cách sơ lược thế thôi, bời đây là một hiện tượng rất phức tạp không thể dễ dàng lãnh hội bằng một vài dòng chữ.

Triệu chứng của bệnh trái lại rất dễ nhận ra. Như đã nói ở trên, người bị viêm mũi dị ứng thường nhảy mũi từng tràng dài, chảy nước mũi, nước mắt, nghẹt mũi quanh năm hoặc theo từng mùa… Khi có triệu chứng này em nên đi khám chuyên khoa Tai Mũi Họng sớm để định bệnh và chữa trị cho chính xác. Bác sĩ với dụng cụ khám mũi sẽ thấy màng mũi phồng lên , trắng bóng, màu tai tái. Chữa trễ, màng mũi có thể bị phồng to lên, lấp kín các “cửa sổ” thông hơi giữa xoang mũi với lỗ mũi, các chất nhày trong khoang không thoát được, lâu ngày gây thêm bệnh viêm xoang, một thứ bệnh khó khăn hơn nhiều, mà hậu quả có thể làm em phải bỏ học hoặc học kém đi.

Bác sĩ Tai Mũi Họng sẽ chỉ dẫn thuốc men cho em đúng cách, dựa trên bệnh tình của em, trên tuổi tác, cân nặng và trạng thái tâm lý của em nữa, thì mới có hiệu quả tốt, còn tự ý mua thuốc linh tinh uống hoặc nhỏ mũi, tự ý nghe bày vẻ này nọ mua thuốc xông mũi, xịt mũi có khi còn gây nhiều tai biến trầm trọng hơn.

Tuy vậy, tôi cũng ghi một cách đại khái nguyên tắc chữa trị ở đây để em có một ý niệm mà hợp tác tốt với thầy thuốc.

• Nếu biết rõ chất kháng nguyên nào đã gây ra chứng bệnh này của em, em tránh nó đi là cách tốt nhất. Thực tế, không dễ biết. Thường là các thứ phấn hoa, bụi khói, lông thú (chó mèo), nấm mốc, hóa chất, xăng dầu, vải vóc, thời tiết…
• Có thể xác định chất kháng nguyên bằng cách thử nghiệm trên da, thực hiện ở các bệnh viện chuyên khoa. Phức tạp và tốn kém.
• Dùng thuốc giải mẫn cảm không chuyên biệt.
• Dùng thuốc chống viêm, chống dị ứng theo toa bác sĩ.
• Dùng thuốc kháng histamin, nhỏ mũi, rửa mũi… theo hướng dẫn của bác sĩ.

Loại viêm mũi đáng được nói ở đây với các em vì có thể phòng tránh được là loại viêm mũi do dùng thuốc bừa bãi, sai lầm. Khi em bị cảm cúm, em mua một chai thuốc nhỏ mũi để nhỏ cho đỡ nghẹt, bớt chảy nước mũi . Người bán thuốc lấy cho em một thứ thuốc nào đó mang về dùng và thấy công hiệu lắm! Nhỏ vào mũi vài giọt thì một lúc sau đã thấy bớt nghẹt, dễ thở ngay. Nhưng một lúc nữa lại nghẹt mũi lại, lại khó thở. phải tiếp tục nhỏ vài giọt nữa và cứ như thế, dần dần em bị lệ thuộc vào thuốc rồi sinh chuyện!

Cũng có trường hợp em đi khám bác sĩ đàng hoàng, bác sĩ  cho em loại thuốc có tính co mạch để em đỡ nghẹt mũi, đỡ khó chịu tạm thời, nhưng vì em không để ý lời chỉ dẫn của bác sĩ, thấy thuốc hay, em tự ý mua thêm, dùng đi dùng lại mãi và trở thành ghiền, đi đâu cũng phải có chai thuốc đó bên mình và rồi mới sinh chuyện.

Nên nhớ màng mũi ta rất nhạy cảm với các loại thuốc làm co mạch đó . Mạch máu ở màng mũi bị viêm, trương to lên (làm nghẹt mũi) đột nhiên bị co lại dưới ảnh hưởng của thuốc, nhưng một lúc sau, thuốc hết hiệu nghiệm, mạch máu lại trương nở to lên, và to hơn trước, em lại phải nhỏ thuốc cho đến khi em bị viêm mũi… vì thuốc.

Muốn chữa  “bệnh”  này, em phải can đảm và có nhiều nghị lực, nghĩa là em ráng hả miệng ra thở ít lắm là đôi ba ngày, ráng  không dùng thuốc nhỏ mũi cho đỡ nghẹt nữa! Tưởng dễ mà không dễ đâu !

Nếu vượt qua được,  em sẽ không cần phải dùng đến thuốc nhỏ mũi nữa và khỏi bệnh. Cũng có thể bác sĩ Tai Mũi Họng sẽ can thiệp, cắt bỏ một phần “sừng” mũi bằng điện, hoặc bằng hóa chất để dọn đường cho không khí ra vào. Sau đó, em lại phải chữa nguyên nhân đã gây ra chứng viêm mũi của em ( do dị ứng hay do siêu vi v.v… chẳng hạn) khi đã thoát nợ giai đoạn đầu là viêm mũi do thuốc nhỏ mũi!.

Tôi đã nói với em về hai loại bệnh viêm mũi thường gặp ở tuổi học trò là bệnh viêm mũi dị ứng và viêm mũi do dùng thuốc sai lầm, bửa bãi. Bệnh viêm mũi dị ứng rất phức tạp, khó chữa . Em phải chịu khó điều trị một thời gian lâu dài và chữa đúng phương pháp, tuyệt đối không nên tự ý mua thuốc chữa vì những phản tác dụng nguy hiểm. Loại viêm mũi do dùng thuốc sai lầm thì đòi hỏi em phải có nghị lực nếu muốn chữa cái bệnh “ghiền” kỳ cục đó ! Một điều nữa có lẽ cũng nên nói là không bao giờ được dùng thuốc nhỏ mũi của người lớn nhỏ cho em bé trong nhà, dù là giảm liều thuốc đi . Đã có nhiều trường hợp bé chết ngất vì phản ứng thuốc nhỏ mũi rồi đó !

BS Đỗ Hồng Ngọc

Chương I: CẬN  THỊ  – VIỄN  THỊ  – LOẠN  THỊ

Đôi mắt, em biết đó, là “ cửa sổ của tâm hồn”  như các nhà văn thường nói. Qua đôi mắt, ta có thể nhìn thấy, đọc được tâm hồn người khác . Ta có thể đoán biết người đó hiền lành hay xảo trá, quỷ quyệt, người đó nhu mì hay ngỗ nghịch, tinh ranh… Đôi mắt còn được các nhà thơ ca tụng hết lời  . Chắc em nhớ câu thơ này của một thi sĩ : “ Mắt em là một dòng sông, hồn anh bơi lặn trong lòng mắt em” ?

Ở tuổi  học trò , đôi mắt đóng vai trò tối quan trọng . Nhờ nó ta nhìn, ta ngắm, ta đọc… Những hình thể, màu sắc, ánh sáng … ta cảm nhận qua mắt, rồi nhờ những dây thần kinh dẫn vào trung khu óc não, ở đó là một phòng thí nghiệm vô cùng tinh vi cho ta biết cái mà ta thấy . Nhiều em học kém vì mắt yếu, nhiều em khác nhức đầu luôn đến nỗi bỏ học một phần cũng do những bệnh tật của mắt . Có một đôi mắt trong sáng, lành mạnh, đôi khi em không thấy là quý, cũng như ta thở mỗi phút giây mà chẳng nhận thấy không khí là cần . Em phải chăm sóc đôi mắt của em nhiều hơn.

Tôi sẽ nói ở đây với em về một vài tật bệnh thông thường của mắt, những thành kiến sai lầm liên quan đến tật bệnh này và chỉ dẫn một vài phương pháp vệ sinh cần thiết cho mắt, còn thì là việc của các bác sĩ chuyên khoa . Tôi cũng nói ngay ở đây là ở tuổi học trò các em không nên trang điểm diêm dúa như các diễn viên, ca sĩ . Họ vì nghề nghiệp  mà phải làm như thế . Cạo lông mày, tô chì đen, mang lông mi giả, nhỏ thuốc cho mắt long lanh… Những điều đó không thích hợp cho tuổi học trò. Hãy để cho đôi mắt em tự nhiên. Một vật lạ nào vào mắt cũng gây tổn thương ít nhiều cho mắt .

Tôi còn nhớ những ngày mới rời tỉnh lên Saigon “du học”, tôi được nhét vào một lớp học “cá hộp” gần 120 người và dù cố gắng giành chỗ cũng bị ngồi bàn áp chót! Ở đó, tôi phải nhíu mắt hết sức mới thấy được những công thức toán, hóa học thầy viết trên bảng xanh . Tôi cũng phải cố nhíu mắt để nhận mặt thầy vì tôi chỉ thấy ông thầy thấp thoáng qua lại mà không nhìn rõ nét . Đôi khi gặp thầy hoặc bạn bè ngoài đường tôi chưa kịp chào thì đã trễ và vì thế mang tiếng “bất kính” hoặc “ khinh  người ”! Tôi đành đi khám mắt, kết quả cận thị 2,5 độ! Thực là tai hại ! Giá tôi đi Saigon học sớm hơn, có lẽ không cận đến độ đó! Ở tỉnh lớp ít người, tôi luôn được ngồi bàn đầu nên không thấy mắt mình kém, nhưng nguyên nhân thúc đẩy tôi đi khám mắt chính là vì tôi thấy nhức đầu trong lúc học. Từ ngày biết mình bị cận thị, tôi lo lắng và xấu hổ ghê lắm ! Tôi mua một cái kính cận, giấu thật kỹ trong cặp, đến lớp thì để kính dưới hộc bàn, chỉ lúc nào cần nhìn bảng thì vội vàng mang lên, nhìn một cái rồi lại vội vàng giấu đi. Tôi sợ bạn bè cười, chế nhạo. Mà thực, họ thêm vào tên tôi một tiếng “cận” : Ngọc cận, cũng như các em bây giờ bị gọi là Hồng cận, Văn cận,Thuận cận  v.v..

Chưa  đầy một năm sau, trong tình trạng che giấu, mặc cảm nầy, mắt tôi bị tăng lên 3,5 độ. Ông bác sĩ đo mắt tôi không hề cho tôi biết nên mang kính như thế nào, cũng không hề giải thích cho tôi biết cận thị là một cái tật của mắt, không có gì đáng xấu hổ cả! Có lẽ ông coi đó là chuyện hiển nhiên, ai cũng biết như thế. May mắn cho tôi, lần này, khi đi đổi kính, tôi gặp một người chủ tiệm cận thị nặng, ông ta nói với tôi là ông đeo kính 6, 7 năm mới tăng một độ ! Lý do là ông không bỏ kính ra khỏi mắt, trừ khi ngủ và tắm. Tôi cũng khám phá sau đó rằng có nhiều người “văn minh” ( ? ) mang kính cận thị giả ( O độ) để tỏ ra đạo mạo, “trí thức” ! Từ đó tôi không còn mặc cảm vì cận thị nữa và trong hơn 12 năm nay, tôi mang kính thường xuyên, nên chỉ tăng lên nửa độ mà thôi !

* Cận thị không xấu, nó là một cái tật mà nguyên nhân một phần là do di truyền, phần lớn lại là do không biết giữ gìn vệ sinh mắt, như do tư thế ngồi, do bàn ghế học tập không phù hợp, do lớp học ánh sáng không đầy đủ, nói khác đi, ta có thể phòng tránh cận thị… không khó! Cận thị vì thế cũng chẳng có gì đáng hãnh diện để những em không cận cũng bày đặt mua kính không độ mang làm dáng .

* Những tật thông thường của mắt là cận thị, viễn thị, loạn thị gọi chung là  tật khúc xạ. Cận là gần. Thị là thấy. Mắt cận thị là mắt chỉ nhìn thấy những vật ở gần. Vật ở xa thấy lờ mờ, không rõ nét. Người bị cận thị một độ chỉ đọc rõ trong khoảng cách một thước, cận hai độ chỉ còn nửa thước, và một người cận bốn độ chỉ còn đọc rõ trong khoảng cách 25cm .

* Mắt bình thường thì ảnh của một vật ở vô cực sẽ hội tụ ở võng mô (không phải điều tiết), trong khi ở người cận thị, hoặc vì nhãn cầu lớn hoặc vì thủy tinh thể quá hội tụ, ảnh của vật đó sẽ nằm trước võng mô . Nguyên nhân một phần do di truyền như đã nói. Có em sinh ra đã bị cận rồi . Tôi đã thấy có những gia đình cả nhà đều bị cận mà những em bé mới 10 tuổi đã cãn trên 10 độ. Tuy nhiên, những người đọc sách quá nhiều trong điều kiện thiếu vệ sinh ( những con mọt sách) dễ bị cận thị hơn. Thực tế cho thấy những người gọi là “trí thức” … thường mắc tật cận thị, có lẽ vì quen nhìn một khoảng quá gần, đọc và viết nơi thiếu ánh sáng, tư thế và khoảng cách không đúng, mắt không được nghỉ ngơi, dễ mệt, yếu đi . Những người ở thôn quê, sống cảnh thiên nhiên ít bị cận thị, vì tầm mắt họ là chân trời xa thẳm, là đồng xanh bát ngát…

* Viễn thị không phải là mắt nhìn thấy được một vật ở xa hơn mắt bình thường đâu . Viễn thị, trái lại, chỉ nhìn được trong một khoảng giới hạn nào đó thôi, nhưng cận điểm ( điểm gần nhất mà mắt còn có thể thấy rõ ) xa ra hơn mắt thường .

Một mắt viễn thị muốn nhìn gần (vừa phải) và  nhìn xa đều phải điều tiết . Sự điều tiết thường xuyên này làm cho mắt mỏi mệt nhiều. Mắt viễn thị do nhãn cầu nhỏ hơn bình thường hoặc thủy tinh thể hội tụ quá yếu, khiến cho ảnh của một vật nằm đàng sau võng mô. Muốn nhìn rõ phải ráng sức điều tiết nên rất mệt cho mắt ( trường hợp mắt già – cận điểm cũng xa dần ra, vì thủy tinh thể yếu, không đủ sức hội tụ, người già vì thế muốn đọc phải để xa mắt, hoặc phải mang kính già, có khi phải dùng đến kính lúp).

* Loạn thị là mắt nhìn không đều . Thí dụ trên mặt đồng hồ có 12 số họp thành vòng tròn, thì người loạn thị đọc rõ số  12 và số 6 , còn số 3 và số 9 thì không rõ hoặc ngược lại, đọc rõ số 3 và số 9 ,còn số 12 và số 6 thì không rõ. Loạn thị là do độ cong của giác mạc không đều khiến cho sự khúc xạ ánh sáng phát xuất từ vật sai lệch đi .

Muốn chữa cận thị, viễn thị, loạn thị (gọi chung là tật khúc xạ), người ta dùng các loại kính: kính phân kỳ cho cận thị, kính hội tụ  cho viễn thị và kính lăng trụ cho loạn thị.

Khi thấy có những triệu chứng khó chịu về mắt, như nhìn xa không rõ, nhìn gần mỏi mắt, nhìn chỗ rõ chỗ không , nhức đầu dai dẳng, chóng mặt, học kém (đang học giỏi tự nhiên dở ẹt!) v.v… thì phải đi khám mắt ngay . Bác sĩ chuyên khoa sẽ khám mắt cho em và sau đó em đến một tiệm bán kính đáng tin cậy mua một cặp kính “độ”, nghĩa là đúng tình trạng mắt em. Tại các tiệm kính lớn đều có dụng cụ đo mắt, tuy nhiên không thể chính xác như việc làm của một bác sĩ chuyên khoa, vì ngoài cách đo bằng bảng chữ, còn phải kiểm soát lại bằng cách soi đáy mắt, và đo khoảng cách 2 mắt để chọn gọng cho đúng nữa.

Không có thứ thuốc nào để chữa tật cận thị, viễn thị và loạn thị vừa nói trên, mà chỉ có thể điều chỉnh lại bằng cách dùng những kính đeo mắt thích hợp. Có một phương pháp “tập thể dục” cho mắt  bằng cách liếc mắt theo vòng tròn rồi ngược lại . Phương pháp này chẳng mang lại kết quả nào trừ trường hợp mắt cận thị  “giả”. Nghĩa là một mắt mỏi mệt quá vì đọc nhiều trong những điều kiện kém vệ sinh, vì khoảng cách quá gần, vì thiếu ánh sáng, vì tư thế không đúng v.v..  Giống như sau thời gian nghỉ hè ở đồng quê, ở bãi biển, ta thấy mắt sáng hơn, khỏe hơn, thế thôi .

Tóm lại :
- Nếu em bị một trong ba tật kể trên thì phải mang kính thích hợp để điều chỉnh lại .
- Phải mang kính thường xuyên trừ lúc tắm, ngủ, rửa mặt… để giúp cho mắt đỡ mỏi mệt, do đó lâu tăng độ . Không có chuyện mang kính thường sẽ làm tăng độ mau hơn . Lúc lái xe, lúc đi đường cần phải có kính  để tránh gây tai nạn.
- Cận thị, viễn thị, loạn thị là những tật của mắt, chẳng có gì đáng xấu hổ cả!
- Nên giữ gìn cho kính được sạch sẽ, lau chùi thường xuyên để mặt kính luôn trong suốt. Có vài loại “phụ tùng” gắn thêm vào kính để giữ cho kính khỏi rơi vỡ trong lúc chơi thể thao (đá banh, bóng rổ ).
- Contact-lens (kính sát tròng) hiện nay đã khá phổ biến, nhưng ở tuổi học trò, các em không cần dùng loại này để tránh những trường hợp phản ứng của mắt đối với những vật lạ. Những người vì nghề nghiệp bắt buộc ( ca sĩ, diễn viên, vận động viên thể thao…) có thể mang.
- Mổ cận thị hiện nay cũng đã khá phổ biến. Điều kiện để mổ là phải ở độ tuổi thích hợp, có độ cận vừa, ổn định (không thay đổi nhiều do tuổi còn đang lớn, nhãn cầu đang còn phát triển) và có thể điều chỉnh thị lực tốt . Người được mổ phải không bị các bệnh về mắt khác. Mọi việc tùy bác sĩ chuyên khoa Mắt quyết định. Ở tuổi học trò, còn đang lớn, độ cận thay đồi nhanh thì mang kính cận để điều chỉnh là tốt hơn cả!
- Giữ vệ sinh mắt, giúp mắt làm việc trong những điều kiện tốt là biện pháp phòng tránh tật khúc xạ của mắt hiệu quả nhất.

* Những thứ bệnh thường gặp của mắt ở tuổi học trò là mắt hột, viêm kết mạc, mụt lẹo, quáng gà ….
- Bệnh mắt hột: Xốn, ngứa, chảy nước mắt sống, rất hay lây, do một loại siêu vi trùng gây ra, có thể sinh biến chứng nguy hiểm  ( lông quặm, loét giác mạc…). Chữa trị vừa dùng thuốc nhỏ mắt, vừa nạo hột trong mí mắt . Muốn tránh, không nên dùng khăn chung với người có bệnh.
- Mụt lẹo: (Orgelet) là một mụt nhỏ do vi trùng gây ra, phát xuất từ một tuyến nhờn ở gốc lông nheo. Không chữa cũng có thể khỏi nếu mụt nhỏ. Có thể dùng kháng sinh theo hướng dẫn của bác sĩ. Mụt lớn, đau, phải đến bác sĩ rạch lấy mủ ra .
- Viêm kết mạc: Mắt đỏ, nổi gân máu . Có nhiều nguyên nhân . Không nên coi thường . Giụi mắt sẽ làm cho bệnh nặng thêm . Có thể nhỏ các loại thuốc sát trùng thông thường. Cần khám chuyên khoa Mắt. Bệnh thường gây dịch gọi là dịch Viêm mắt đỏ.
- Bướu mi mắt (chalazion): tuyến Meibomius ở mí mắt bị sưng tạo thành một cái bướu nhỏ, không đau, nhưng cộm khó chịu, phải mổ, thường khó lấy được hết cả bọc, nên dễ bị tái phát, lại phải mổ. Điều trị ở chuyên khoa mắt.
- Quáng gà: sức nhìn kém đi lúc mặt trời lặn (hoàng hôn) giống như… gà nên gọi quáng gà! Nguyên nhân do thiếu vitamin A. Thường thấy ở trẻ em hoặc vì ăn uống không đầy đủ, thiếu thức ăn tươi  (rau cải có màu vàng hay màu xanh đậm… như đu đủ, cà- rốt , bí đỏ, trái gấc, rau dền, rau muống, rau bồ ngót …) hoặc vì bệnh hoạn nên cha mẹ bắt kiêng cữ thái quá đến nỗi mắt khô đi, có khi loét giác mạc và hỏng mắt luôn . Ngược lại , nhiều người lầm tưởng vitamin A “ bổ mắt”, dùng nhiều  quá hóa thừa, lại sinh bệnh. Nhiều em ăn cà-rốt  thật nhiều cho sáng mắt, nhưng ăn nhiều quá da tay hóa vàng, lại tưởng đau gan  v.v..

Tôi  đã trình bày một số tật và bệnh thông thường ở mắt. Mục đích là để giải đáp những thắc mắc của em, những thắc mắc mà chính tôi đã mắc phải lúc còn nhỏ, còn đi học. Bây giờ, tôi sẽ nói thêm về vệ sinh mắt . Đây chính là phần quan trọng vì nó có thể giúp em tránh được tật của mắt hay ít ra cũng giúp cho mắt những điều kiện tốt để hoạt động bình thường và nhờ đó khả năng học tập của em có thể tiến bộ hơn lên .

1. Ở góc học tập :

• Góc học tập cần có ánh sáng vừa  đủ, đặt gần nơi cửa sổ hoặc có một bàn đèn rọi sáng nơi bàn học.
• Đèn bàn đặt cao hơn đầu và ở về phía bên trái ( để tránh bỏng tay cầm viết, trừ trường hợp thuận tay trái, dĩ nhiên).
• Sách đặt cách mắt khoảng 40 cm và đặt thẳng góc với mắt, nghĩa là sách làm với mặt bàn một góc khoảng 30 độ . Người đọc ngồi ngay ngắn trên ghế vừa tầm, phù hợp lứa tuổi, không để còng lưng.
• Tránh bóng che khuất vì bóng che cũng làm mắt phải điều tiết nhiều, đồng tử phải mở lớn mau mệt mắt .
• Tránh ánh sáng quá chói vì ánh sáng càng chói, mắt càng dễ mệt và thị lực kém đi .

2. Ở ngoài trời :

• Ngoài ánh sáng mặt trời, nếu có vành nón che càng tốt, nếu mang kính mát thì nên chọn thứ kính tốt, hấp thụ hết sức chói và lọc được các tia hồng ngoại có hại cho mắt .

3.Vệ sinh chung về mắt :

• Tốt nhất không đọc sách bào khi nằm, khi ngồi xe đang chạy, khi đang ăn uống…
• Không đọc chữ, chơi trên vi tính quá 2 giờ liền. Nên để mắt nghỉ ngơi 5-10 phút mỗi  khi làm việc khoảng 45 phút (sau mỗi tiết học thường “ra chơi” là vậy!).
• Cho mắt nghỉ ngơi lúc mỏi bằng cách thỉnh thoảng nhìn vào một khoảng tối ở xa xa , hoặc nhắm mắt lại một lúc .
• Tivi có thể làm mỏi mắt. Nên coi TV vừa phải . Nên đặt màn hình ngang tầm mắt, xa khoảng 3-4m, trong phòng không nên để tối hẳn .
• Khám mắt trước khi đi học và ngay khi có những triệu chứng bất thường về mắt như nhức đầu dai dẳng, chóng mặt , học tự nhiên sút kém đi… Một em đang học giỏi bỗng học sút kém đi thì thường do có vần đề về mắt nên nhìn sai chữ, sai số, mà phụ huynh và cả thầy cô không để ý!
• Tránh nhiễm trùng mắt: mỗi người nên dùng khăn riêng của mình, không giụi mắt bằng tay dơ (bẩn) .

]]> http://www.dohongngoc.com/web/o-noi-xa-thay-thuoc/nhung-tat-benh-thong-thuong-trong-lua-tuoi-hoc-tro/feed/ 3 http://www.dohongngoc.com/web/o-noi-xa-thay-thuoc/beo-phi-van-de-kinh-te/ http://www.dohongngoc.com/web/o-noi-xa-thay-thuoc/beo-phi-van-de-kinh-te/#comments Thu, 17 Jun 2010 09:10:07 +0000 support2 http://www.dohongngoc.com/web/?p=3310 Ai cũng nghĩ béo phì là chuyện y tế, vì béo phì dẫn tới các nguy cơ sức khỏe như tim mạch, tiểu đường v.v… Thế nhưng, béo phì lại là vấn đề kinh tế.

Tạp chí Y học Úc mới đây công bố kết quả nghiên cứu  cho thấy có đến 32,4% người ở lứa tuổi trung niên thừa cân, 42,9% mắc một thứ bệnh do béo phì gây ra. Chi phí dành cho việc chăm sóc và điều trị bệnh nhân bị thừa cân và mắc bệnh béo phì ở nước này mỗi năm lên đến hơn 56 tỷ AUD (khoảng 50 tỷ USD). Không chỉ thuốc men, mà chi phí còn tính cho các dịch vụ như xe cứu thương, bệnh viện, thức ăn đặc biệt, các thiết bị y tế dành  cho người béo phì…

Tại Mỹ, 30%  trẻ em bị thừa cân hoặc béo phì đang “đe doạ tương lai” của nước Mỹ như nhận định của các nhà hữu trách. Tổng thống Mỹ Obama đã dành thêm một ngân khoản 1 tỷ USD cho các chương trình dinh dưỡng nhằm phòng tránh béo phì cho trẻ em.  Trung tâm Phòng chống Dịch bệnh Hoa Kỳ cho biết mỗi năm Mỹ tốn hơn 145 tỉ đôla cho vấn đề béo phì , bao gồm thuốc men và cả các thiết bị y tế cho bệnh nhân béo phì khi cấp cứu, điều trị. Nhân viên cứu thương và cứu hỏa cũng phải thực tập thường xuyên với các thiết bị này để thích ứng với trường hợp nạn nhân hoặc bệnh nhân quá nặng cân!

Bà Michelle, phu nhân ông Obama cũng đề ra một chiến dịch mang tên “Let’s Move”, khuyến khích mọi người vận động, nhất là trẻ em để phòng chống béo phì.

Ở ta thì sao? Chưa ai tính thử số tổn phí dành cho béo phì như ở Úc, ở Mỹ, nhưng  tình trạng thừa cân béo phì đã ngày một gia tăng, nhất là ở lớp trẻ (tương lai Việt Nam!). Kết quả điều tra của Viện Dinh dưỡng trên 17.213 đối tượng tuổi từ 25 – 64 tại 63 tỉnh, thành phố đại diện cho 8 vùng sinh thái toàn quốc cho thấy tỷ lệ thừa cân, béo phì ở Việt Nam là 16,3%. Học sinh tiểu học tại các thành phố có tỷ lệ béo phì trung bình 12%, năm sau luôn cao hơn năm trước! Thậm chí có trường tiểu học có đến 41% trẻ em béo phì theo một giới chức Viện dinh dưỡng. Tại Tp HCM, 10% học sinh tiểu học bị béo phì và 17% thừa cân. Tại Đà Nẵng, 4,9% học sinh tiểu học béo phì và 8,7% thừa cân. Hà Nội, Nha Trang… các thành phố lớn nói chung đều có dấu hiệu báo động. Khi ta cho phép “phủ kín” mạng lưới thức ăn nhanh trong cả nước, khi ta hạn chế mặc áo dài ở các nữ sinh, đó là ta đang khuyến khích béo phì gia tăng.  Nghe nói ông Bush cuối đời than rằng sai lầm lớn nhất của ông là đã cho phép phát triển hệ thống thức ăn nhanh khắp nước Mỹ làm cho dân Mỹ béo phì và bệnh tật quá nhiều. Hiện nay thì ở Mỹ đã hạn chế, họ “chuyển giao công nghệ” sang Châu Á, Châu Phi, Nam Mỹ… Lan đến đâu, béo phì và các bệnh tim mạch, tiều đường, tâm thần tỷ lệ thuận đến đó.

Có cách nào ngăn chặn “làn sóng” này không? Cách đây ba năm, tôi có dịp thăm Nhật bản giữa mùa hoa đào tuyệt đẹp. Nhưng tôi không chỉ ngắm hoa, tôi ngắm người. Tôi thấy người Nhật … thon thả! Cả đàn ông lẫn đàn bà. Rất ít người bị béo phì. Nhật là một quốc gia phát triển, giàu có, không thua gì Mỹ, nhưng cả một dân tộc thon thả. Nhờ đâu? Tìm hiểu kỹ thì mới thấy đó là nhờ hệ thống y tế công cộng Nhật rất tốt. Họ “thiết kế” làm sao cho dân họ khỏe mạnh, họ chăm lo cái gốc của sức khỏe từ cái ăn, cái ngủ, cái vận động, cái vệ sinh… Khi thăm một cơ sở kiểm nghiệm thực phẩm, tôi thấy từ một anh nông dân sản xuất cá thể, muốn bán nông sản cũng phải qua kiểm nghiệm. Một anh ngư dân muốn bán hải sản cũng vậy. Y tế theo dõi rất kỹ các khâu từ “đầu vào” đến “đầu ra” thay vì lo mở bệnh viện, tăng giường bệnh để “hứng” bệnh nhân!

Các nhà xã hội học về “ăn uống” bảo rằng Mỹ ăn uống cá nhân, vừa đi vừa ăn, vừa làm vừa ăn, vừa lái xe vừa ăn, nhồi nhét thức ăn như đổ xăng nên dễ bị béo phì, trong khi Nhật thì ăn có… nghệ thuật hơn, ăn cùng với gia đình, với bạn bè nên… thon thả!

Theo tôi, thực ra y tế công cộng Nhật đã “can thiệp” một cách khéo léo, buộc người dân phải đi bộ nhiều hơn, vận động nhiều hơn.  Ở tất cả các nơi công cộng, nhà ga, bến xe, siêu thị.. rất ít khi có thang cuộn, rất ít khi có thang máy. Thang máy nhỏ xíu, giấu ở một góc kín, chỉ dành cho người già nua, tàn tật. Thang cuộn  cũng chút xíu, bên cạnh thang bậc rộng thênh thang như mời gọi. Ai đi thang cuộn tự cảm thấy mình xấu hổ, cho nên họ đua nhau rầm rập… đi thang bậc. Rầm rập đi qua, rầm rập đi lại. Rầm rập đi lên. Rầm rập đi xuống. Có khi họ chạy cho kịp chuyến tàu, chuyến xe buýt, tính bằng giây. Tôi nhìn mấy tầng thang xuôi ngược và nghĩ rằng, ồ hóa ra họ có tính toán cả đấy.  Họ bắt mọi người phải đi bộ, chạy bộ, nghĩa là phải vận động… Cả một dân tộc vận động bên cạnh việc tiết chế dinh dưỡng Và nhờ vậy họ thon thả, họ không tốn phí tiền tỷ cho chuyện béo phì là phải!

Làm sao biết trẻ mắc bệnh?

Trẻ không biết nói, không biết diễn tả các triệu chứng của bệnh, hoặc nếu có biết thì cũng thừờng không chính xác. Lúc được khám bệnh, trẻ sợ không dám khai rõ bệnh tình. Ngược lại, có khi kể lung tung…Nhiều bé mới học được từ “ nhức đầu”, “ đau bụng” đã đem ra sủ dụng liên tục khiến cho mẹ và thầy thuốc cũng hết sức lúng túng.
Thân nhân trẻ em, cô nuôi dạy trẻ, người giúp việc… cũng không nắm rõ bệnh sử, đôi khi cũng không trung thực vì quá lo âu hoặc quá lơ đễnh.
Do vậy, phải có kinh nghiệm và một vài nguyên tắc để phân biệt trẻ khỏe, trẻ mệt và trẻ bệnh như dưới đây:

Trẻ khỏe

• Vui vẻ, hài lòng, tươi tỉnh, thích nhìn ngắm chung quanh, phá phách, chống cự mạnh mẽ khi không vừa ý.
• Ăn được ( bú mạnh ), ngủ được, lên cân đều.
• Nếu một trẻ được như trên thì dù đi tiêu chảy ngày 5-7 lượt cũng không sao, dù nghẹt mũi, sụt sịt thường xuyên cũng không sao.

Trẻ mệt

Thỉnh thoảng một đôi lúc nào đó trong ngày, ta có thể thấy trẻ mệt do đói, do khát, do thiếu tình thương, lúc đó trẻ thường yên lặng, xuị lơ, không hoạt bát linh động nữa; hoặc ngược lại, khóc lóc, cằn nhằn, khó chịu, bứt rứt không yên… Nếu được âu yếm, cho ăn uống đầy đủ, trẻ sẽ ngủ say và tỉnh giấc sẽ vui vẻ, hoạt bát như cũ.

Trẻ bệnh

• Trẻ dã dượi, mệt mỏi, lừ đừ, nằm vùi suốt ngày. Người mẹ dễ nhận biết trẻ có vẻ gì khác thường, bỏ ăn, bỏ chơi, ngậm vú mà không nút hoặc khóc thét lên, v.v…Trẻ cũng có thể bứt rứt, dỗ không nín.

Trẻ bị bệnh nặng

Nếu trẻ nằm li bì, gọi không dậy hoặc sốt cao, lơ mơ nói nhảm là bệnh nặng.

Các dấu hiệu bệnh nặng phải đưa đến y tế gấp:

• Quá nóng hoặc quá lạnh
• Thở khò khè, co kéo cơ lồng ngực.
• Tay chân lạnh, mạch nhanh, tím tái, rịn mồ hôi.
• Mắt lõm, thóp lõm, miệng khô, khát nước
• Làm kinh ( co giật)
• Mỏ ác (thóp) phồng,
• Có dấu xuất huyết dưới da, vết bầm ở da
• Các tai nạn, thương tích…

Riêng trẻ sơ sinh (dưới một tháng tuổi) khi thấy các dấu hiệu sau đây là bệnh nặng phải đưa ngay đến bệnh viện:

• Da tím tái hay trắng bệch.
• Bú yếu, bỏ bú.
• Ói mửa.
• Co giật ( làm kinh) hoặc giật mình, chới với.
• Thịt (bắp cơ) nhão hoặc cứng ngắt.
• Thóp phồng căng.
• Khóc thét dỗ không nín.
• Thở nhanh hơn 60 lần/phút.
• Vỗ tay không giật mình, hoặc chỉ giật một bên ( trái hay phải).

Cần làm gì khi phải đi khám bác sĩ?

Cần biết trẻ nặng bao nhiêu ký

• Nếu đã theo dõi cân nặng hàng tháng hoặc có Biểu đồ tăng trưởng thì rất tốt, Nếu không biết, nên cân thỉnh thoảng để biết hoặc cân lúc khám bệnh, lúc chủng ngừa.
• Phải biết cân nặng của trẻ bác sĩ mới cho thuốc đúng liều lượng, bệnh mới mau khỏi. Và cũng để đánh giá trẻ có lên cân đều không, có phát triển tốt không?

Cần biết rõ bệnh sử

• Phải biết rõ bệnh khởi sự vào lúc nào ( nhớ rõ ngày giờ càng tốt), triệu chứng gì xảy ra trước. Thí dụ: nóng rồi mới ho, đau bụng hay đau bụng rồi mới nóng? Nếu cần, phải biết rõ chi tiết như ho thì ho kiểu nào? Ho từng cơn dài hay ho khan, ho có đàm hay khạc có máu? Ho ngày hay ho đêm? Tiêu chảy thì tiêu ngày mấy lần, phân loãng hay đàm máu? Đi có rặn không? Phân màu gì, mùi gì?…  Tốt nhất là nên ghi ra giấy cho khỏi quên.
• Tất cả những chi tiết đó đều rất cần thiết để chẩn đoán bệnh và điều trị đúng, do đó, cần hết sức chú ý theo dõi diễn tiến bệnh của trẻ để hợp tác tốt với thầy thuốc hoặc có các biện pháp xử trí đúng.
• Cũng cần biết rõ tiền sử bản thân và gia đình, tiền sử sản khoa. Cần biết cân nặng lúc sanh, các bệnh cũ đã mắc phải từ trước, đã chủng ngừa những loại bệnh nào, Tiền sử rất quan trọng. Bé sinh non, sinh đôi, sinh ngộp, sinh mổ dĩ nhiên là có “ vấn đề”. Gia đình có ngừơi bị suyễn, bị lao, dị ứng… bé cũng có thể mắc những bệnh đó.
• Cần biết rõ về dinh dưỡng của trẻ. Nhiều thứ bệnh ở trẻ do ăn uống sai lầm mà ra, chỉ cần sửa chữa cho đúng là khỏi bệnh mà thuốc men không cần thiết. Suy dinh dưỡng hay béo phì đều là những vấn đề do SAI dinh dưỡng, cần điều chỉnh và mất rất nhiều thời gian. Phải kiên nhẫn.Trong nhi khoa “ phải chú ý đến bếp ăn hơn là tủ thuốc” là vậy!

Lúc thăm khám:

Theo sự hướng dẫn cụ thể của thầy thuốc, tùy trường hợp có thể có những cách khám khác nhau, nói chung thường trong nhi khoa

• Dưới 6 tháng: nên khám nằm.
• Trên 6 tháng: khám ngồi, đỡ sợ hơn, có thể ngồi trên gối mẹ.
• Trẻ lớn : có thể đứng hay ngồi, tùy trường hợp, khi cần thiết lắm mới phải khám nằm.
• Nên bỏ hết áo, tã, giầy, vớ, chăn mền, khăn lông trùm quấn quanh bé mới khám kỹ được. Nhiều bà mẹ sợ gió, chỉ dám mở hé hé thì không thể quan sát toàn diện được. Tuy nhiên lúc khám cũng không đựơc để trẻ bị lạnh (quạt máy, máy lạnh).
• Thường chú ý những dấu hiệu quan trọng trước, rồi mới lần lượt khám toàn diện sau.

Thí dụ :

• Tiêu chảy thì chú ý dấu hiệu mất nước.
• Làm kinh thì chú ý dấu hiệu màng não (mê man? thóp phồng?).
• Sốt xuất huyết thì chú ý khám mạch và vùng gan là những dấu hiệu cho biết giai đoạn tiền sốc để can thiệp kịp thời.
• Ho thì đếm nhịp thở, nghe phổi, v.v…

Xét nghiệm

Một đôi khi cần làm xét nghiệm để giúp cho việc chẩn đoán. Các xét nghiệm thông thường như thử máu, thử phân, thử nước tiểu, thử nhớt họng, chụp phim X-quang, siêu âm, nội soi v.v… Cần thiết lắm mới phải làm xét nghiệm, không nên tự ý làm, cũng không nên đòi hỏi khi không có chỉ định của bác sĩ. Trái lại khi có chỉ định, thì cần hợp tác với thầy thuốc giúp cho việc chẩn đoán chính xác hơn. Thí dụ trong bệnh sốt xuất huyết, chưa đến lúc cần thử máu mà đòi thử sớm quá sẽ thấy máu bình thường rồi mất cảnh giác, trái lại khi bệnh diễn tiến xấu, có khi  phải thử máu nhiều lần (đo Hematocrite) trong ngày..

BS Đỗ Hồng Ngọc

Các thứ thưốc trong toa bác sĩ thường đã được cân nhắc tính toán, phối hợp để có tác dụng tốt nhất. Liều lượng rất quan trọng ở trẻ. Tự ý thay đổi thuốc, uống không đủ liều lượng, bệnh sẽ không khỏi. Cần xem kỹ thuốc mua và thuốc ghi trong toa. Đã có trường hợp nhà thuốc bán nhầm thuốc vì chữ khó đọc hay tên thuốc na ná giống nhau. Nếu thắc mắc nên hỏi kỹ lại trước khi cho trẻ dùng.

Nguyên tắc chung, ở trẻ nhỏ, càng ít dùng thuốc càng tốt. Chỉ nên dùng thuốc khi thật sự cần thiết. Nếu là thuốc viên, nên cho trẻ “ăn” hơn là uống,. Tán nhuyễn, chấm vào miếng chuối hoặc trộn vào kem, vào yaout… để trẻ dễ nuốt.  Đừng cưỡng bức trẻ uống thuốc viên có thể bị sặc rất nguy hiểm.  Thường các trường hợp nặng nằm bệnh viện mới cần phải chích thuốc. Không đáng chích mà chích, tội nghiệp trẻ. Trẻ sẽ “giận” mẹ lâu và nhìn thầy thuốc với “đôi mắt hình viên đạn”!.

Với các loại thuốc nhỏ mắt, nhỏ mũi, nhỏ tai… nên “ tranh thủ” nhỏ lúc trẻ ngủ, đỡ khó chịu. Hãy thử nhỏ cho mình vài giọt xem có “khoái” lắm không nhé? Thuốc nhét hậu môn có thể gây tiêu chảy. Nên ngâm lạnh cho thuốc đặc cứng lại trước khi nhét.

Thuốc không rõ tác dụng, thuốc cũ, quá hạn, không rõ liều lượng, không rõ cách dùng thì không nên dùng. Rủi có gì thì khổ. Uống vào không lấy ra được và hối hận thì đã muộn!

Chăm sóc trẻ bệnh phải bình tĩnh, nghiêm trang nhưng dịu dàng và từ tốn. Không tỏ ra quá lo lắng hốt hoảng làm trẻ sợ hãi thêm. Cử chỉ lời nói cố tự nhiên, bình thản, trẻ mới nghe theo. Cho trẻ chơi các đồ chơi như xếp hình, cắt giấy, xem truyện tranh…sẽ giúp trẻ quên bệnh.  Thuốc chỉ là một phần trong điều trị, cách săn sóc mới là quan trọng. Trẻ bệnh vẫn cần ăn, cần uống đầy đủ để có sức chống bệnh. Kiêng cử là một sai lầm lớn làm bệnh kéo dài thêm. Trẻ bệnh, muốn mau khỏi cần được thoải mái, dễ chịu. Nếu cứ nhốt trẻ trong phòng kín bưng, ủ ấm, mặc nhiều lớp quần áo khiến mồ hôi không thoát ra được, da không thở được thì bệnh càng nặng thêm. Trẻ vẫn cần được tắm rửa sạch sẽ ( nước ấm ), tránh gió, nhưng phải thoáng khí. Quần áo mát mẻ, thoáng, hút mồ hôi, cho bú mớm đầy đủ thì bệnh mới mau khỏi.

BS Đỗ Hồng Ngọc

Phải học đến năm thứ V, Đại học Y khoa Sài Gòn lúc đó (1962-1969), chúng tôi mới được học môn Nhi khoa với giáo sư Phạm Gia Cẩn, giáo sư Phan Đình Tuân và nhiều thầy cô khác, nhưng nhớ nhất là giáo sư Phạm Gia Cẩn vì ông luôn có cách hỏi thi vấn đáp rất lạ thường mà sinh viên nào cũng ngán sợ. Chẳng hạn ông thường hỏi những câu như: “Khi bé mấy tháng tuổi thì có thể bế sang nhà hàng xóm chơi?”; “Khi bé mấy tháng tuổi thì cho ăn trứng gà?”; “Hãy so sánh sữa bò với sữa mẹ?”. Nhiều sinh viên rớt kỳ I vì những câu hỏi oái oăm này! Câu hỏi “Khi bé được mấy tháng tuổi thì có thể bế sang nhà hàng xóm chơi?” thì đa số sinh viên ớ ra vì chưa được dạy bao giờ. Câu trả lời chính xác là… “Khi bé đã được chủng ngừa đầy đủ”! Chủng ngừa đầy đủ rồi thì bế sang hàng xóm chơi sẽ an toàn, không còn sợ bị lây bệnh bạch hầu, uốn ván, ho gà, lao, sốt bại liệt… gì nữa. Câu hỏi này thực ra là để nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chủng ngừa. Thay vì hỏi lịch tiêm chủng thì sinh viên nào cũng trả lời ro ro, ông đã đặt một câu hỏi như vậy.

Rồi câu hỏi “Mấy tháng thì có thể cho bé ăn trứng gà?” cũng là câu dễ bí. Câu trả lời chính xác là… năm tháng. Vì tuổi đó trẻ có thể tiêu hóa được trứng do chức năng gan đã hoàn chỉnh, đã hoạt động tốt. Câu hỏi này mục đích là hỏi về dinh dưỡng của trẻ. Trẻ phải được cho ăn dặm (ăn sam) đúng cách thì mới có thể phát triển đầy đủ được. Sữa mẹ tuy tốt nhất, nhưng chỉ tốt nhất trong sáu tháng đầu đời, sau đó, nếu không biết cho ăn dặm thêm, trẻ sẽ không đủ dinh dưỡng để phát triển. Chẳng hạn riêng về chất sắt để tạo máu, muốn có đầy đủ thì từ tháng thứ năm, trẻ phải bú tới… 5 hoặc 7 lít sữa mẹ mỗi ngày! Chuyện không thể, nên trẻ phải được ăn dặm thêm. Ta biết sắt có rất nhiều trong rau xanh, gan, trứng…

Nhớ lại thuở đó mới thấy học Nhi khoa là học cách chăm sóc trẻ, nuôi nấng trẻ, giúp trẻ tăng trưởng và phát triển toàn diện chớ không phải chỉ biết chữa bệnh khi trẻ đau ốm. Trẻ con không phải là một người lớn thu nhỏ. Trẻ con khác với người lớn ở chỗ trẻ đang phát triển và đang tăng trưởng. Bộ não của một trẻ hai tuổi đã phát triển bằng 80% bộ não của người lớn; chiều cao của một trẻ hai tuổi (khoảng 85 cm) thì đã bằng một nửa chiều cao của người lớn. Do vậy, nuôi con giỏi chính là nuôi ở hai năm đầu đời này. Không chỉ vậy, trẻ tăng trưởng và phát triển không chỉ nhờ sữa, nhờ thức ăn mà còn nhờ tình thương của cha mẹ. Không có tình thương thì trẻ sẽ còi cọc cả thể chất lẫn tinh thần. Ta hiểu tại sao ngày nay thế hệ trẻ ở một số nước phát triển – thừa mứa vật chất – mà nhiều vụ tự tử, nhiều vụ ria súng… xảy ra “không rõ nguyên nhân”!

Trẻ không thể lớn nổi, không thể thành người nếu thiếu tình yêu thương. Và đó là lý do tại sao tất cả các thứ sữa nhân tạo, dù làm bằng sữa bò, sữa trâu, sữa lạc đà, sữa dê, sữa đậu nành… đều không thể so sánh với sữa mẹ. Bởi sữa mẹ, ngoài chất dinh dưỡng tuyệt vời ai cũng biết còn có những thứ khác nữa, không thể tìm đâu ra. Thí dụ… mùi mồ hôi chua lét của mẹ, mùi tóc tai lòng thòng của mẹ, mùi à ơi của mẹ. Trong lúc đang hí hửng nhơi nhơi sữa mẹ, bé có thể cắn một phát đau điếng do thiếu sữa, do ngộp sữa, do mẹ lơ đễnh, không “chánh niệm”, vừa cho bú vừa nghĩ đâu đâu… Mẹ đau quá, đét một phát vào mông bé, rồi hối hận siết chặt con vào lòng… Một tương tác, một khúc hòa tấu. Không thể tìm thấy ở đâu với sữa nhân tạo.

Đời sống bây giờ, người mẹ “hiện đại” vội vã làm sẵn một lô sữa bò – có bổ sung các chất thông minh… này nọ – rồi tất tả ra đi cho kịp giờ hội nghị, cho kịp thương thảo hợp đồng, bỏ trẻ bơ vơ với một đống tiện nghi từ đồ chơi đến thức ăn thì vẫn còn thiếu cái tình âu yếm đó, cái mùi mồ hôi đó, khúc hòa tấu không lời đó. Và thế là trẻ lớn lên trong sự… căm thù xã hội, mà đại diện gần gũi nhất chính là bà mẹ vắng nhà!

Người ta đã làm những thí nghiệm để chứng minh. Trẻ khóc rấm rứt, cẳn nhẳn khó chịu, bỏ ăn bỏ ngủ, chỉ cần cho trẻ ngửi cái áo cũ đầy mùi mồ hôi của mẹ, trẻ nín khóc ngay. Trẻ sơ sinh chỉ cần nghe khúc thu băng nhịp tim của mẹ, trẻ cũng ngủ ngon lành. Người cha cũng vậy. Con có cha như nhà có nóc không phải là một câu nói ngoa (mặc dù hiện nay đã có những ngôi nhà trăm nóc!).

Trở lại câu hỏi thi môn Nhi khoa: “Hãy so sánh sữa bò với sữa mẹ”, sinh viên nào cũng hí hửng tưởng trúng tủ, thao thao bất tuyệt nhưng vẫn không làm giáo sư hài lòng. Ông lắc đầu lia lịa và kêu bổ sung, bổ sung nữa. Khi sinh viên chịu bí, ông mới thủng thẳng nói: “Anh quên so sánh cái… bình bú!”. Không có cái bình nào đẹp đẽ, căng tròn, phình xẹp, hồng hào, thơm tho… như cái bình sữa mẹ! Lúc nào cũng ủ đúng 37oC không hơn không kém, lúc nào cũng sạch sẽ, tươi mát, hợp vệ sinh, chẳng cần phải hấp luộc, khử trùng chi cả! Người mẹ chỉ cần vạch áo, nặn vài giọt sữa đầu tiên rửa qua cái núm thế là xong. Trong vài giọt sữa đó đã có đủ chất kháng khuẩn rất tốt rồi. Có người cãi, biết đâu đôi khi cũng có mùi khác lạ, như mùi thuốc lá, mùi bia bọt… thì sao? Nhưng đó là chuyện khác. Trẻ sẽ tỏ ngay thái độ, không khoan nhượng.

Tôi sực nhớ câu thơ của một nữ thi sĩ hơn 40 năm về trước: “Ngực cho anh còn sữa để cho con” (Hồng Khắc Kim Mai, Mắt màu nâu, Sài Gòn, 1965). Nhà thơ viết những câu thơ đó lúc tuổi mới đôi mươi, nghe nói còn chưa có người yêu! Hồng Khắc Kim Mai còn có những câu thơ viết về cái… bình bú khá hấp dẫn: “Ngực em tròn thật tròn/ Nhấp nhô từng hơi thở/ Áo cài khuy nút hở/ Cho người thèm thân em/ Cho người hôn lên trên…” (HKKM, Mắt màu nâu, 1965).

Chuyện đáng ngại bây giờ là người ta dần quên vế thứ hai: còn sữa để cho con, mà chỉ nhớ vế thứ nhất. Người ta bắt đầu chăm chút kỹ cái bình bú, làm đẹp nó về hình thức như bơm, độn, tạo hình… có khi là với silicone, có khi là với túi nước muối khéo léo chèn đâu đó. Tưởng tượng đi đâu cũng phải mang theo mấy túi nước muối chắc cũng chẳng vui gì! Lại phải luôn cảnh giác: nhẹ tay, dễ vỡ! Chưa ai làm một phỏng vấn các bé cảm nghĩ thế nào khi được bú cái bình bú ướp muối này.

Thiên nhiên cũng lạ, có người hồi nhỏ nhỏ xíu (Anh thấy em nhỏ xíu, nhỏ xíu anh thương, Trần Tiến), vậy mà khi có con, sữa tràn đầy thì ngực cũng lớn lên theo sữa. Nói khác đi, cái bình bú thiên nhiên đó nó phát triển theo nhu cầu, nó nhấp nhô… theo từng hơi thở, mới ngộ!

ĐỖ HỒNG NGỌC

Thỉnh thoảng ta vẫn bắt gặp một con mèo con bú ké một con chó mẹ, một chú chó con bú ké một con heo mẹ đó thôi Nhưng cũng là chuyện bất đắc dĩ Ngày nay không ít trẻ con lớn lên nhờ sữa bò, sữa trâu, sữa dê, sữa ngựa… nói chung là sữa nhân tạo! Ấy cũng nhờ tuy mỗi chủng lọai có khác nhau nhưng sữa thì bao giờ cũng na ná giống nhau về cơ bản, có khác chăng là chút ít tính chất riêng cho phù hợp với từng loài. Thí dụ chất protein trong sữa ngừơi ít hơn sữa bò nhưng đó là lactalbumine rất tốt, trong khi trong sữa bò là caseine, khó tiêu. Sữa người cũng chứa nhiều chất kháng khuẩn giúp trẻ chống lại bệnh tật rất hiệu quả trong những tháng đầu đời còn non yếu. Các nhà khoa học đã chế biến sao cho sữa nhân tạo càng gần với sữa người chừng nào tốt chừng ấy! Thế rồi người ta bày vẻ thêm thắt chất này chất khác, mùi vị nọ kia và đặt cho những cái tên thật kêu để quảng cáo. Nào sữa thông mình ( làm như hồi chưa có sữa này ai cũng ngu dốt!), sữa chóng lớn… nay mai thế nào rồi cũng sẽ có thêm sữa hiếu thảo, sữa lãng mạn, sữa lẳng lơ, sữa lôi cuốn v v… mặc sức mà lựa chọn! Cả môt thời gian dài người ta quên đi vai trò quý báu của sữa mẹ và thậm chí còn nghĩ rằng thiên nhiên tạo ra bầu vú chỉ để trình diễn mà thôi!.

May thay, “nhờ” vụ melamine mà người ta sực nhớ đến sữa me! Nghe nói bên Trung quốc bây giờ những bà mẹ dư sữa có thể đi “bán” mỗi ngày kiếm 50 USD! Sữa mẹ “lên giá” vù vù. Đây chính là lúc có thể lập ra những “ngân hàng sữa mẹ”, nhưng nhớ cẩn thận, đừng cho melamine vào mà sập tiệm sớm!

Tóm lại, sữa bò… không xấu! Chính con người tạo ra cái xấu, làm cho bò mang tiếng!. Chính con người hám lợi, pha thêm nước rồi cho melamine vào để lường gạt “thượng đế” đến nỗi trẻ con chết vì sạn thận, người già, người bệnh… thắt thỏm lo âu! Phải khẳng định sữa bò không xấu. Và, không phải sữa nào cũng có melamine. Nhớ rằng sữa mẹ đơn thuần chỉ “tốt nhất” trong sáu tháng đầu đời thôi, sau đó phải biết cách cho ăn dặm thêm trẻ mới đủ dinh dưỡng mà tăng trưởng và phát triển.

BS Đỗ Hồng Ngọc