TRÁCH NHIỆM CỦA NGƯỜI BÁC SĨ TRONG THỜI BUỔI HIỆN TẠI
BS Nguyễn Hữu Phiếm
(1910-1977)
Y học cao thượng ở chỗ trách nhiệm
Duhamel

Trách nhiệm của người bác sĩ , nói cho đúng ra, không phải là một vấn đề mới mẻ, bằng cớ là từ trên bốn ngàn năm nay, tại Babylone, vua Hammourabi đã ban hành một đạo luật mang tên ông để thưởng phạt những y sĩ trong khi hành nghề, thưởng tiền bạc nếu khỏi bệnh và chặt tay chân nếu bệnh nhân mang tật hoặc phải thiệt mạng.
Ảnh hưởng của đạo luật Hammourabi đã lan rộng ra khỏi Babylone và trong Cựu Ước kinh ,các triết gia Do Thái đã nói : “Có vay có trả, răng đền răng, mắt trả mắt”.
Tuy nhiên ta phải công nhận là cho mãi cuối thế kỷ thứ 19, quan niệm về trách nhiệm của người bác sĩ vẫn không hề thay đổi . Điều đó xét cho cùng cũng không có gì lạ, bởi y học trên hai ngàn năm , hoàn toàn gần như chỉ chuyên về miêu tả, người bác sỉ ở thế kỷ trước, tuy biết rõ cơ thể học, nhân thể sinh lý học và cách phân chia bệnh ra từng loại, nhưng đến khi chữa bệnh , thì đành phải bó tay, ngoại trừ trường hợp bệnh nhân mắc bệnh sốt rét cơn (paludisme) thì mới cho uống Quinine (tìm ra năm 1820)
Đừng nói đâu xa , cách đây mới khoảng 30 năm, những tiến bộ của phép trị liệu vẫn tương đối không đáng kể, người bác sĩ có thể định bệnh được một cách chắc chắn, nhưng đến khi chữa thì không chữa nổi.
Nhưng tình thế ngày nay khác hẳn.

Ngày nay, y học đã tiến một bước rất xa, ngoài sức tưởng tượng của con người và hầu như cướp cả quyền tạo hóa, nào mổ tim, thay tim, mổ óc, cắt phổi, ghép thận, ghép mắt….vv
Nào chỉ có thế thôi !Ngày nay y học đã phát minh ra những thứ thuốc có thể thay đổi hoàn toàn tâm tính của con người ta. Ngày nay ai cũng biết nhờ y học mà phụ nữ có thể hạn chế được sinh đẻ.
Tóm lại, thật đúng như lời nhà bác học Jean Rostand đã nói:”Ngày nay khoa học đã khiến chúng ta trở nên những bậc thánh thần trước khi chúng ta xứng đáng làm người”.
Và cũng chính bởi có những tiến bộ quá mau, tới mức phi thường, huyền ảo của khoa học nên vai trò của người thày thuốc xứng với danh từ đó, ở thời đại này, cần được xét lại, nhất là những trách nhiệm của họ, càng ngày càng nhiều, càng ngày càng phức tạp và nặng nề gấp bội trước, vì thuốc càng hiệu lực bao nhiêu lại càng nguy hiểm bấy nhiêu.
********
Trước khi đề cập tới vấn đề trách nhiệm của người bác sĩ , thiết tưởng cũng nên định nghĩa trách nhiệm là gì ?
Thường thường vấn đề trách nhiệm chỉ được nêu ra khi có một biến cố nào đó xảy ra, gây thiệt hại tới tài sản hoặc tính mạng của một hay nhiều người. Khi ấy pháp luật sẽ can thiệp để phân xử và phán quyết có lỗi lầm hay không, có lỗi sẽ bị trừng phạt. Tuy nhiên đối với người thày thuốc ngoài trách nhiệm trước pháp luật ra, còn có trách nhiệm tinh thần, trách nhiệm trước tòa án lương tâm nữa. Loại trách nhiệm này, hàng ngày người thày thuốc phải lãnh trong khi hành nghề, khác hẳn trách nhiệm trước pháp luật.
Như trên vừa nói, ngày nay y học đã có một quyền lực ghê gớm, ngoài sức tưởng tượng của con người. Ngày nay hầu hết các bệnh nhiễm trùng có thể trị được, nhiều bệnh mà ngày xưa kia người bác sĩ phải bó tay, bây giờ khỏi là thường, như bệnh thương hàn, bệnh lao, bệnh phong….
Nhiều chứng suyễn nặng có thể chữa được. Nhờ tiếp máu mà hàng ngày trên chiến trường các thương binh và những người bị ngộ độc, hoặc mắc nhiều bệnh khác được thoát chết. Tuy nhiên ,ta cũng nên biết rằng thuốc càng nhiều, càng công hiệu , nhất là những loại thuốc hóa học , lại càng độc, càng nguy hiểm.
Ngày nay trong khi hành nghề , người thày thuốc bắt buộc phải có những quyết định hoặc hành động mà hậu quả cực kỳ quan trọng. Bất cứ một trụ sinh nào, dù chích, dù uống, cũng có thể gây phản ứng được, nhiều khi thật bất ngờ.Thuốc kháng đông (anticoagulant) có thể làm xuất huyết được. Ấy là chỉ nói tới một vài thứ thuốc mà bệnh nhân thường dùng hàng ngày mà không cần có toa bác sĩ.
Ngay đến những thuốc rất thông thường như Aspirine , nếu dùng quá liều hoặc dùng lâu, cũng có thể làm xuất huyết. Những thuốc để trị chứng đau nhức mà công chúng thường dùng không cần hỏi ý kiến bác sĩ như phenacetine , đã từng làm nhiều người chết vì làm cho thận đau , thuốc pyramidon có thể làm cho máu biến chất.
Nhiều tai nạn lưu thông xảy ra chỉ vì người lái xe đã lạm dụng thuốc an thần. Nhiều lực sĩ đã bỏ mạng vì dùng quá nhiều loại thuốc kích thích, chúng ta hẳn chưa quên vụ sản phụ sanh ra quái thai vì trong khi thai nghén đã dùng thalidomide.
Nhiều bệnh mới đã xuất hiện chỉ tại dùng thuốc bừa bãi, tỉ dụ cortisone đã làm cho loét bao tử, xương cốt tự nhiên gẫy, hoặc làm cho phát điên. Một vài loại sulfamide đã gây ra bệnh ngoài da chết người.
Không riêng gì thuốc trụ sinh mới gây những phản ứng bất ngờ như trên vừa nói mà bất cứ thuốc nào tuy không thuộc loại thuốc độc, dù uống hay chích (chích mạch hay chích thịt ) cũng có thể gây nguy hiểm đến tính mạng dược. Có người đã chết vì chích sinh tố B1 (Bevitine)
Ấy chính vì hàng ngày người bác sĩ phải hành nghề trong những hoàn cảnh bất trắc như thế, chính vì lúc nào cũng phập phồng lo sợ mỗi khi cho bệnh nhân dùng thuốc và biết rằng thuốc càng có hiệu lực thì lại càng nguy hiểm, chính vì lúc nào cũng cảm thấy trách nhiệm của mình nặng nề nên người bác sĩ phải luôn luôn học hỏi. theo dõi những tiến triển của y khoa, phải có óc phê bình chớ đừng ham mới , chuộng lạ, nhất là phải có nhiều kinh nghiệm, nhiều từng trải, và sau hết, phải thận trọng, đầu óc lúc nào cũng phải nhớ tới câu châm ngôn cổ trong y học: primum non nocere (trước hết đừng làm hại)
********
Người bác sĩ có trách nhiệm từ khi khám bệnh, định bệnh, cho đến lúc kê toa hoặc bắt tay hành động.
Khám bệnh qua loa, khám tắc trách, quên hỏi một chi tiết để định bệnh cho chính xác là phạm lỗi.
Trách nhiệm khi sử dụng thời giờ: cần phân biệt bệnh năng nhẹ, để đi thăm trước hay thăm sau;nếu là bệnh cấp cứu thì tức tốc đi ngay, bất kể thời tiết hoặc đêm hôm, hi sinh cả giấc ngủ, bữa ăn, dù chính mình trong người không được khỏe.
Trách nhiệm khi giải thích cho bệnh nhân , sao cho cặn kẻ, rành mạch, để họ đừng hiểu lầm.
Trách nhiệm khi biên toa, biên cho rõ ràng để người dược sĩ có thể đọc được, nhất là để cho bệnh nhân đừng uống quá liều. Tôi nhớ có lần kê cho một bệnh nhân mỗi ngày uống 6 viên thuốc, và ghi rõ trong toa cách 4 giờ uống một viên. Thế mà thân chủ của tôi đã uống ngay một lúc 6 viên, nhưng may không việc gì. Căn dặn cẩn thận trên giấy tờ mà còn thế, huống hồ là không căn dặn, hoặc viết thoắng không ai đọc nổi.
Người ta thường than phiền về chữ bác sĩ khó đọc, tôi xác nhận điều đó , và cho rằng người thày thuốc nào, khi cho toa mà không biên rõ ràng, không dặn kỹ cách thức dùng thuốc- nhất là loại thuốc độc- nếu lỡ xảy ra tai nạn, thì người thày thuốc đó có lỗi.
Trách nhiệm khi khuyên bệnh nhân nghỉ ngơi, giải trí,hoặc đổi gió , đổi nghề.
Trách nhiệm khi cấp y chứng thư: phải cân nhắc từng chữ , từng câu. Một vài bác sĩ thiếu lương tâm chức nghiệp, đã bị hội đồng quốc gia Y sĩ đoàn khiển trách vì đã cấp y chứng thư mà không hề khám đương sự (như y chứng thư để lấy bằng lái xe tự động-giấy khám sức khỏe) hoặc bị truy tố trước pháp luật vì không thận trọng (cấp giấy cho phép dùng độc dược, ma túy…)
Lại còn trách nhiệm khi hành động nữa. Ngày xưa muốn định bệnh, người bác sĩ chỉ cần hai bàn tay và khối óc, nhưng ngày nay ,bởi có những tiến bộ của khoa học nên có nhiều phương pháp khám nghiệm rất chính xác, nhiều kỹ thuật cực kỳ tinh xảo, với biết bao máy móc phức tạp mà người bác sĩ không thể nào không biết được, và nếu quên không áp dụng kịp thời một phương pháp cần thiết để định bệnh rồi chữa cho thật sớm, tức là phạm lỗi vậy.
Nhưng cũng như thuốc men, không một phương pháp nào là không nguy hiểm đến tính mạng như: nhiếp ảnh động mạch, thông tim, thông ống dẫn tiểu…vv.Ngay đến chích thuốc gì vào tĩnh mạch, cũng có thể làm cho tim ngừng đập.
Ở trong bệnh viện người bác sĩ cũng có bổn phận dạy y tá không những về mặt kỹ thuật mà cón huấn luyện họ trên phương diện luân lý và đạo đức nữa.
Ngần ấy thí dụ cũng đủ cho ta thấy trách nhiệm của người thày thuốc sống ở vào thời đại này nặng nề là dường nào.
Có người sẽ bảo: nếu biết có thể nguy hiểm đến tính mạng, tốt hơn hết là đừng làm gì cả, nhưng “Nếu ai ai cũng nghĩ như vậy thì y học sẽ thụt lùi 50 năm, và hàng trăm thứ bệnh, ngày nay đáng lẽ có thể chữa khỏi, sẽ trở thành những bệnh nan y” (Hamburger)
Thành thử người bác sĩ không những phải chịu trách nhiệm về những gì mình làm mà còn phải chịu trách nhiệm về những gì mình không làm nữa.
Vẫn hay rằng người bác sĩ không thể chữa được mọi bệnh, hoặc tự mình làm lấy được tất cả các công việc, nhũng họ phải làm những gì cần thiết để tìm cho ra bệnh và đẻ chữa.Và muốn tránh được phần nào những tai nạn bất ngờ, người bác sĩ, như trên vừa nói cần phải cân nhắc, đắn đo mỗi khi cho toa, và nhất là vì có những tiến bộ quá mau của y học nên người bác sĩ phải theo dõi những tiến triển của y học, phải có đủ khả năng chuyên môn để chữa bệnh, và sau hết phải chịu trách nhiệm về mọi hành động của mình. Đây là một khía cạnh mới mẻ về trách nhiệm của người bác sĩ trong thời buổi hiện tại.
Thật vậy! Cách đây mới khoảng 30 năm , những phương pháp thám chẩn và trị liệu rất thô sơ và ít ỏi, có thể đếm trên đầu ngón tay được và người thày thuốc chỉ cần chịu khó một chút là có thể hiểu biết hết.
Tôi nhớ hồi còn là sinh viên , được đọc cuốn sách của Ch.Fiessinger nhan đề: Trị bệnh bằng 20 thứ thuốc (La therapeutique en 20 medicaments) nhưng từ một phần tư thế kỷ nay, không có năm nào , tháng nào, có khi tuần lễ nào là không thấy xuất hiện một phương pháp định bệnh mới, hoặc một thứ thuốc mới để chữa bệnh. Ngày nay không một người bác sĩ nào có thể nhớ xuể tên các dược phẩm mà hàng ngày các cô trình dược viên đem chào tại phòng mạch, hoặc có thì giờ đọc những quảng cáo thuốc mới sản xuất. Còn nói về những bài báo mỗi tuần đăng trên các tạp chí y học đứng đắn, và những bản trần tình có giá trị do các danh sư viết rồi gửi tới các hội y học, nhiều đến nỗi giá để cả một ngày ngồi đọc nhan đề không thôi, cũng tài nào đọc hết.
Nói về sách y khoa, thời xưa , nghĩa là các đây mới vài chục năm, một cuốn sách có thể dùng được trong một thời gian tương đối khá lâu (năm mười năm là ít) nhưng ngày nay, sách đã đắt thì chớ, nhiều khi chưa đọc hết mà chỉ trong vòng 6 tháng, sách đó đã thành cổ rồi.
Bởi thế người bác sĩ suốt đời phải là một sinh viên hăng say học hỏi, và chính để bổ khuyết những thiếu sót của người bác sĩ nên ngày nay, tại các quốc gia tân tiến, y giới đã tổ chức cho bác sĩ học những lớp gọi là hậu đại học (enseignement post-universitaire) để họ biết những tiến triển của y khoa , dồng thời để đào tạo một số bác sỉ chuyên khoa , không ngoài mục đích phục vụ quần chúng, đem lại cho người ốm một bảo đảm.
Ngày nay , làm thuốc mà chỉ có lương tâm thôi chưa đủ. Có lương tâm mà không có học cũng vô ích. Có lòng nhân đạo, vị tha , bác ái, mà không có đủ khả năng chữa bệnh, cái đó rất nguy hiểm, nhất là khi gặp bệnh nặng. bởi vậy “ Bổn phận đầu tiên của người bác sĩ trong thời buổi này là phải có học thức vững chắc, phải luôn luôn đổi mới” (Jean Bernard). “Giá trị luân lý và đạo đức, theo lời giáo sư jean Gosset phải đi đôi với giá trị chức nghiệp, dốt nát và lừa bịp đều như nhau cả. Bổn phận của người bác sĩ là phải biết đến nơi đến chốn và phải khéo léo về mặt kỹ thuật.”
Vẫn hay rằng bể học mênh mông , không một ai dám tự hào là biết hết, nhưng không biết mà không nhận thấy là mình không biết, đó là điều không thể tha thứ được. Rât tiếc là từ thời Hippocrate tới nay, không có một quy luật nào ghép sự dốt nát của người thày thuốc vào một trong những tội lỗi nặng.
Ngoài những trách nhiệm nói trên ra, người bác sĩ còn phải chịu trách nhiệm khi xét đoán nữa.
Đã là thày thuốc, không ai là không mong cho bệnh nhân của mình chóng khỏi, không ai là không muốn dùng những thứ thuốc mới nhất, để được tiếng là thày thuốc giỏi, nhưng nếu những thứ thuốc kia mới chỉ được báo chí ca tụng (dù là báo y học) mà chưa được các danh sư đứng đắn thí nghiệm và công nhận là không nguy hiểm, lại hiệu nghiệm, thì người bác sĩ phải thận trọng, đắn đo, cân nhắc, không được nhắm mắt cho bệnh nhân dùng, hoặc chiều theo thị hiếu của gia đình họ, để khỏi tiền mất tật mang, và có khi làm cho bệnh nặng thêm lên.
Chúng ta hiện đang sống trong một kỹ nguyên mà kỹ thuật và tốc lực là 2 thiên thần mới nên người thày thuốc khi chữa bệnh thường gặp trở ngại này: dùng thuốc men quá hấp tấp, bừa bãi, có khi táo bạo, những thuốc đó phần lớn chưa được nghiên cứu kỹ càng trên căn bản khoa học, có khi chưa đem ra thí nghiệm (cho súc vật) và vì vậy rất nguy hiểm, dễ gây ra tai nạn .
Vậy bổn phận của người bác sĩ là phãi điều tra kỹ lưỡng để hiểu rõ dược tính của những thứ thuốc mà mình kê cho thân chủ mình, nhất là phải có óc phê bình, phải chọn lọc ,xét đoán.
********
Trên đây là những trách nhiệm cá nhân mà hàng ngày người y sĩ phải lảnh trong khi hành nghề. Tuy nhiên, không phải chỉ có trách nhiệm cá nhân mà thôi. Ở thời đại này , không riêng gì trên lãnh vực y khoa mà trong mọi hoạt động , muốn đạt được kết quả mỹ mãn, cần phải có sự tham gia , đóng góp của nhiều người, tức là phải có một ê kíp để làm việc.
Nói cho đúng ra, đây không phải là vấn đề mới mẻ. Hãy lấy thì dụ một bác sĩ làm việc trong bệnh viện: tuy rằng dưới quyền chỉ huy cũa ông có một số giảng sư, phụ tá, sinh viên nội và ngoại trú, có sự phân công rất rõ rệt, nhưng lỡ khi có tai nạn ( do một sinh viên nội trú gây ra chẳng hạn) thì người bác sĩ trưởng phòng phải chịu trách nhiệm, không những trước lương tâm của mình mà còn trước pháp luật nữa.
Nhưng hồi xưa, người ta nhận thấy trong ê kíp làm việc đó có tôn ti trật tự, và người cầm đầu ê kíp có đủ khả năng chuyên môn, có thể kiểm soát được tất cả công việc của cộng sự viên của mình, vì trước khi lên tới bậc thày người bác sĩ đó đã tốn biết bao công phu học tập rồi. Nhưng ngày nay công việc của một ê kíp trong một phòng giải phẫu chằng hạn thật vô cùng phức tạp. Chung quanh vị bác sĩ trưởng có một số rất đông chuyên viên, nào người chuyên đánh thuốc mê, nào người chuyên về hồi sinh, về sinh vật học, hóa học, bệnh lý cơ thể, tim, quang tuyến..vv Không một người nào kể trên là không cần thiết. Người cầm đầu ê kíp đó không thể nào làm lấy một mình được, không tài nào kiểm soát được công việc của từng người một, mà chỉ biết những nguyên tắc đại cương của mỗi ngành thôi. Thành thử trách nhiệm của người chỉ huy đó phức tạp vô cùng. Vẫn hay rằng trước khi quyết định đã có sự thảo luận kỹ càng giữa ông ta và các cộng sự viên rồi, nhưng dù sao, quyết định tối hậu bao giờ cũng là công việc của một người thôi. Như vậy đủ rõ trách nhiệm của người thày thuốc cầm đầu một ê kíp nặng nề là dường nào.

TRÁCH NHIỆM TẬP THỂ

Khi nói tới trách nhiệm của người bác sĩ trong thời buổi này, không thể không đề cập đến vai trò quan trọng của y học xã hội, đã có từ 30 năm nay, nhất là ảnh hưởng của ngành đó tới nền kinh tế quốc dân.
Người bác sĩ thường phân vân khi phải dung hòa quyền lợi cá nhân của thân chủ mình và quyền lơi chung của xã hội. Tỉ dụ: một người vừa khỏi bệnh và cần nghỉ ngơi trong một thời gian để dưỡng sức, nếu người bác sĩ điều trị quá dễ dãi, cho họ nghỉ nhiều tất sẽ thiệt hại cho năng suất cũng như tài chánh của quốc gia. Tại một vài nước, cơ quan An ninh xã hội đã ngiên cứu biện pháp trừng phạt những bác sĩ thuộc vào loại vô trách nhiệm trên.

TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ

Ngoài trách nhiệm tinh thần, cá nhân và tập thể ra , người bác sĩ còn phải chịu trách nhiệm trước pháp luật nữa.
Có trách nhiệm trước lương tâm thôi chưa đủ, pháp luật cần phải bệnh vực quyền lợi của người bệnh , cần đem lại một phần nào cho họ một đảm bảo, ngăn ngừa những hành động cẩu thả, sơ xuất của người bác sĩ nữa. Tuy nhiên hai loại trách nhiệm: tinh thần và pháp lý không giống nhau hẳn.
Trách nhiệm tinh thần như vừa kể trên, hàng ngày , trong khi hành nghề, người thày thuốc luôn phải gánh vác. Trái lại pháp luật chỉ can thiệp khi nào, đối với đệ tam nhân, người bác sĩ phạm lỗi thôi. Nói cho đúng ra , nhiều khi chính vì sợ bị truy tố trước pháp luật mà người bác sĩ phải thận trọng, không được dùng thuốc quá liều, không được bó bột quá chặt, đừng để quên chiếc gạc hoặc kìm, cặp, khi giải phẫu một bệnh nhân v.v… Nhưng nếu lúc nào người thày thuốc, trong khi chữa bệnh, nhất là bệnh nặng, mà tâm trí cứ mãi nghĩ đi nơi khác, lo sợ bị tù tội, phải bồi thường, họ sẽ không dám có sáng kiến nữa, họ không dám thử một phương pháp trị liệu mới trong khi thâm tâm họ, họ biết có thể làm hơn được để cho bệnh nhân mau khỏi. Trái lại nếu họ làm liều, họ có thể bị phạt vạ, vì đối với pháp luật “rủi ro bi coi như khinh tội” (Jean Guitton)
Có một số luật gia đã thông cảm những nỗi khó khăn trên của người thày thuốc và cho phép họ săn sóc bệnh nhân theo những dữ kiện đã thâu lượm được của khoa học (données acquies de la science). Những thế nào là dữ kiện đã thâu lượm được ?
Không nói ai cũng rõ ngày nay y học đã tiến rất xa , và sở dĩ tiến được là nhờ có những bác sĩ đã không theo lề lối cũ , đã dám tiên phong, áp dụng những phương pháp táo bạo mới , nghĩa là không dựa vào những dữ kiện cổ điển. Tỉ dụ: người bác sĩ đầu tiên, khi đóng chiếc đinh đầu tiên lên một chiếc xương gãy, hoặc mổ tim, ghép thận…. họ đâu có dựa vào dữ kiện đã thâu lượm nào ?
Bởi vậy, nhà làm luật đã thay thế câu: dữ kiện đã thâu lượm được bằng câu: dữ kiện hiện hữu của khoa học (donnees actuelles de la science) mập mờ hơn. Tuy nhiên công thức này cũng không làm cho y giới thỏa mản, nên một đề nghị khác –mềm dẻo hơn- đã được đưa ra: người bác sĩ tùy theo từng trường hợp, phải cố gắng hết sức mình săn sóc bệnh nhân.
Ngoài ra để trút bớt trách nhiệm của người bác sĩ , luật pháp khuyên họ nên hỏi ý kiến bệnh nhân (hay gia đình) có khi bắt họ làm cam kết sẽ không khiếu nại hoặc đòi tiền bồi thường nếu lỡ ra, sau khi giải phẫu hoặc dùng một thứ thuốc mới, bệnh nhân có mệnh hệ nào. Nhưng thử hỏi một người không hề có một kiến thức nào về y học, làm sao có thể ví với một người đã từng học thuốc lâu năm lại có nhiều kinh nghiệm , và trút trách nhiệm kiểu đó cho họ là giả dối.
Thành thử người bác sĩ không thể rũ trách nhiệm cho những người không phải là thày thuốc mà phải có can đảm, có khi khổ tâm nhận lãnh TRÁCH NHIỆM về phần mình, phải cố gắng chữa như khi chữa người thân yêu của mình.
Tóm lại; PHẢI COI TRÁCH NHIỆM TINH THẦN NĂNG HƠN TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ.

TINH THẦN TRÁCH NHIỆM

Bởi có những trách nhiệm quá nặng nề như vậy nên người bác sĩ, xứng với danh từ đó, cần được chuẩn bị để lãnh lấy. Không những không sợ, không những không trốn tránh mà còn vui lòng nhận lảnh trách nhiệm của mình, dù biết trước mình sẽ lo âu, phải hi sinh bữa ăn giấc ngủ , và có khi bị tù tội nữa.
Nhưng chính những giờ phút nguy hiểm lại là những giờ phút sung sướng nhất trong đời người thày thuốc (như khi đẻ khó mà cứu được mẹ tròn con vuông).
“Chính nhờ có trách nhiệm mà y học được coi như một nghề cao quý nhất “ (Duhamel). Nhưng tinh thần trách nhiệm không phải người nào cũng sẵn có dễ dàng. Đối với người bác sĩ, tinh thần đó được rèn rèn luyện, hun đúc từ lâu, khi còn là sinh viên y khoa, nhờ được thực tập trong 6, 7 năm liền trong bệnh viện, nhờ sống trong một bầu không khí không sao quên được, vì hàng ngày tiếp xúc với cái đau , cái buồn và …cái chết.
Chính trong thời gian làm nội trú, hoăc trong những đêm trục, gặp khó khăn, hoặc đứng trước một tai nạn bất thình lình xảy ra, mình không trông cậy được vào ai hết, phải tự mình xoay sở lấy, phải có một quyết định gấp, một hành động kịp thời, chính trong những giờ phút đó, người sinh viên mới ý thức được rõ rệt những trách nhiệm của một nghề đầy nguy hiểm, nhiều lụy hơn vinh. Bởi sau mỗi quyết định, mỗi cử chỉ kia, có một tính mạng- tính mạng của một con người- đang bị đe dọa.
Thật không gì vất vả bằng nghề thuốc, nhưng cũng không có sự huấn luyện nào cao đẹp bằng, cao đẹp ở chỗ người bác sĩ luôn luôn tôn trọng và bảo vệ sự sống còn của con người, không phân biệt giai cấp tôn giáo, chủng tộc,v.v… và đối với họ , chỉ có trách nhiệm trước lương tâm mới đáng kể thôi.
Vẫn hay rằng ở vào thời buổi này, ở trong nhiều giới, có những người trốn trách nhiệm, hoặc thiếu tinh thần trách nhiệm, từ việc làm đến lời nói, có khi không hiểu trách nhiệm là gì cả, nhưng riêng đối với người bác sĩ , việc lảnh trách nhiệm là một lẽ sống của họ, và nếu không có gian nguy, nếu không có trách nhiệm tinh thần cá nhân thì không thể nào có y học được.

KẾT LUẬN

Ngày nay người bác sĩ phải là người có học thức căn bản vững chắc, hiểu rộng, biết nhiều. Khoa học càng tiến bộ, người bác sĩ càng phải được huấn luyện kỹ càng chu đáo.
Không những phải có kiến thức về khoa học, có nhiều kinh nghiệm mà phải là người có văn hóa để biết xét đoán, phê bình , bởi trong y học, không có bệnh mà chỉ có con bệnh, không bệnh nhân nào giống bệnh nhân nào cả.
Ngoài ra, người bác sĩ cũng phải là người có nhân phẩm, đạo đức, có thế mới làm trọn nhiệm vụ cao cả của mình là phục vụ đồng bào, bảo vệ sức khỏe và sinh mạng của quần chúng.

Đại học y khoa Phạm Ngọc Thạch, Tp.HCM.

Ngày 9/12/2011 vừa qua, thầy biết các em đã trải qua biết bao cảm xúc, biết bao lo lắng và hy vọng trong buổi Lễ Tốt nghiệp truyền thống được tổ chức trang trọng hằng năm dưới mái trường này. Thầy rất tiếc đã bận việc không đến dự được như mọi năm để cùng chia sẻ với các em. Thầy cũng cảm ơn các em về buổi họp mặt thân mật giữa các thầy trò buổi tối đó tại Đông Hồ. Vậy là kể từ hôm nay, các em đã trở thành bác sĩ, người thầy thuốc, đồng nghiệp của các thầy cô, là người mà gia đình và xã hội đang kỳ vọng góp tay góp sức cứu giúp bệnh nhân, nâng cao sức khỏe cộng đồng.

Ra trường, ấy là lúc lòng lâng lâng bao cảm xúc, niềm hãnh diện, mối lo toan, nỗi ngại ngần… Từ nay rời xa mái trường thân yêu, xa thầy xa bạn, dấn bước vào đời với bao nhiêu nhọc nhằn khổ vui thách thức đợi chờ, ở một thời buổi mà ngành y có thể nói đầy sóng gió, “dầu sôi lửa bỏng”, khác xa với thời của thầy, hơn 40 năm về trước. Thầy thấy thương và qúy các em biết bao!

Cho nên dịp này, thầy muốn gởi đến các em một món quà nho nhỏ. Đó là bài nói chuyện của BS Nguyễn Hữu Phiếm, một người đàn anh, một bậc thầy của thầy đã trò chuyện cùng sinh viên y khoa Saigon ngày 29/6/1968. Bài nói chuyện sau đó được in thành sách do Trung tâm Học liệu BGD xuất bản năm 1972. BS Nguyễn Hữu Phiếm sinh năm 1910, là một bác sĩ nổi tiếng ở Saigon trước đây, bạn của nhà văn Nhất Linh (Tự lực văn đoàn), của học giả Nguyễn Hiến Lê… Ông nguyên là giảng viên môn Nghĩa vụ luận y khoa (Déontologie médicale) tại Đại học Y khoa Huế. Ông mất năm 1977 tại Paris. Thầy muốn gởi nguyên văn bài nói chuyện này đến các em dù giọng văn và từ ngữ, nội dung đôi chỗ xưa cũ, nhưng tình người, tính nhân bản của y khoa vẫn dạt dào.

Xin chân thành cảm ơn bác sĩ Lê Ngọc Dũng người đã sưu tầm và phổ biến bài này trên Ykhoanet.com gần đây.

Hy vọng món quà nhỏ này làm các em vui, và học được đôi điều từ người đi trước. Vậy cũng đủ rồi cho truyền thống y khoa chúng ta phải không?

Thân mến,

Thầy Đỗ Hồng Ngọc.

MẤY LỜI KHUYÊN SINH VIÊN Y KHOA

BS Nguyễn Hữu Phiếm

(1910 – 1977)

(Buổi nói chuyện tại Y Khoa Đại Học Saigon, ngày 29-6-1968)

Các bạn sinh viên thân mến,

Nghề thuốc mà các bạn đã chọn là một nghề cao đẹp nhất, và chính để chứng tỏ điều đó nên mới có buổi nói chuyện hôm nay một buổi nói chuyện thân mật giữa một người thày thuốc-đã hành nghề trên 30 năm-với những người thày thuốc tương lai, giữa một người anh cả với các em sắp sửa vào nghề, bởi dù muốn dù không các bạn và tôi, chúng ta từ bao nhiêu thế hệ nay đã được coi như thuộc về một gia đình-đại gia đình y giới- và riêng về điểm đó, ngay từ bây giờ, các bạn đã thấy nghề thuốc không giống như các nghề tự do khác.

Các bạn thân mến.

Các bạn đã chọn nghề thuốc với tất cả một tấm lòng nhiệt hứng, hăng say của tuổi thanh xuân, nhưng thử hỏi đã mấy ai chịu tìm hiểu những lý do thúc đẩy mình vào con đường ấy?

Có một số bạn trẻ chọn nghề này, coi như một lẽ đương nhiên để nối nghiệp cha anh đã từng là thầy thuốc.

Có một số, vì ham thích và cũng như mọi ham thích, khó lòng mà giải thích được tại sao, có thể vì hồi nhỏ ốm đau, đã được người thày thuốc tận tâm săn sóc, hoặc được mục kích những cảnh thập tử nhất sinh mà được bàn tay người bác sĩ cứu sống.

Đối với một số nữa-rất hiếm- có lẽ làm nghề thuốc vì đó là một thiên chức (une vocation): ngoài mảnh bằng bác sĩ để hành nghề ra, còn muốn làm một cái gì khác nữa, như trở thành một nhà khảo cứu, một vị bác học hoặc một giáo sư đại học.

Thiên chức theo định nghĩa, là một tiếng nói tự đáy lòng phát ra, nó thúc giục ta làm một việc nào đó, Giáo sư Maranon bảo là: ”một loại đam mê có tính chất của tình thương, kẻ nào có một thiên chức coi vật mình yêu như một mục đích độc hữu, không thể chia sẻ được. Họ phụng sự mối tình yêu đó mà tuyệt đối không vụ lợi” và vẫn theo lời Maranon “sở dĩ nghề thuốc suy đồi vì thanh niên khi chọn nghề đó không phải vì có thiên chức thật sự, mà chỉ vì hy vọng có một địa vị cao sang”.

Người ta đã điều tra một số sinh viên y khoa để biết tại sao họ chọn nghề thuốc: trong số 100 sinh viên có tới 70 người trả lời: Không biết. Còn lại 30 có người bảo: học thuốc để tìm những thỏa mản tri thức, hoặc vì có một niềm tin hoặc vì nghề đó đã danh giá lại kiếm được nhiều tiền.

Tôi biết một số thanh niên sau khi đậu xong Tú Tài lưỡng lự không biết chọn ngành nào ở Đại Học bèn chọn đại Y khoa vì nghe lời cha mẹ hoặc họ hàng thân thuộc-những người này không phải là thày thuốc, không hiểu nghề thuốc là gì mà chỉ nhìn thấy một khía cạnh sai lầm là: nhà lầu xe hơi tiền bạc…. Những người đó xem nghề thuốc như nghề đi buôn và cho rằng học hành vất vả mới giật được mảnh bằng bác sĩ thì dĩ nhiên phải được đền bù xứng đáng, phải được thụ hưởng. Còn bổn phận của mình những gì, trách nhiệm ra sao họ đâu có biết hoặc nghĩ tới? Đối với hạng người này tôi xin nhắc lại ở đây câu nói của P. Le Gendre”

“Kẻ nào chỉ làm nghề thuốc với hi vọng làm giàu, kẻ đó sẽ thất vọng, vì nghề thuốc chỉ được trọng vọng khi nào chúng ta có một tinh thần vị tha, hỉ xả. ”

Các bạn thân mến

Khi các bạn chọn nghề này, dĩ nhiên là để sinh sống, để nuôi gia đình, để hưởng một đời sống sung túc. tuy nhiên chúng ta không được quan niệm nghề thuốc như một nghề để làm tiền, vì nếu các bạn hành nghề đúng đắn ít khi các bạn có thể giàu được.

Ngoài vấn đề mưu sinh ra tất còn có một lý do nào khác nữa nó thúc đẩy các bạn lựa chọn cái nghề đó. Tôi không dám dùng những danh từ quá to tát như: “cứu nhân độ thế” mà chỉ nói; sở dĩ làm nghề thuốc là để mong xoa dịu được phần nào những đau khổ của đồng bào, muốn giúp ích cụ thể cho xã hội.

Có bạn học thuốc, như trên vừa nói, để thỏa mãn tri thức, thỏa mãn sự tò mò, hiểu biết những kỳ quan của bộ máy con người ta, muốn tháo nó ra từng mảnh để xem bên trong có những gì, tại sao nó chạy, hoặc muốn tìm cho ra hạt bụi nào đó đã làm cho bộ máy kia tắc, rồi ngưng chạy…

Đối với sinh viên y khoa, còn gì vui sướng và hồi hộp bằng lần đầu tiên ở trong bệnh viện, chỉ nhờ có nghe và gõ lên ngực bệnh nhân mà đã đoán được rằng trong màng phổi có nước và khi lấy chiếc kim chọc vào phổi thì quả nhiên thấy có nước thật.

Không những học để biết mà còn để phụng sự nữa. Còn niềm vui gì bằng sau một thời gian vật lộn với tử thần người thầy thuốc đã đẩy lui được bệnh và trao trả cho bà me đứa con thân yêu của bà.

Người ta muốn phê bình sao thì phê bình, một người thày thuốc sau một ngày làm lụng vất vả, bảo họ “hái ra tiền” chẳng hạn, nhưng tôi dám chắc ngoài việc chữa bệnh ra, còn phải có những động cơ nào khác nó thúc đẩy họ chứ không riêng gì tiền bạc. Họ không thể không băn khoăn lo lắng mỗi khi rời một căn nhà, trong đó có một tính mạng đang bị đe dọa, hoặc đó là tính mạng của một người cha, cột trụ của cả một gia đình, hoặc tính mạng của một người mẹ với đàn con thơ dại đang cần có người săn sóc dạy dỗ, hoặc tính mạng của một đứa hài nhi, chỉ có quyền sống chứ không được chết yểu…

Mối băn khoăn đó đôi khi còn ám ảnh người thày thuốc trong bữa ăn giấc ngủ của họ.

Người thày thuốc không thể không có những suy tư sau khi ngồi bên giường bệnh kiên nhẫn nghe lời kể lể tâm sự của thân chủ mình, rồi cố tìm một lời nói dịu dàng để khuyên nhủ, ngõ hầu xoa dịu được phần nào những nỗi khổ đau về tinh thần, những khắc khoải hoặc dằn vặt của một lương tâm đang bị cắn rứt….

Người thày thuốc không những chỉ đem lại cho ta sức khỏe, họ giúp ta sống đã đành nhưng nhiều khi họ giúp ta nhắm mắt cho yên nữa.

Chữa khỏi đã vậy, nhưng còn những khi thất bại ?

Đã mấy ai thấu hiểu được nỗi khổ của người thày thuốc, dù ham tiền mấy đi nữa, sau khi thâu canh ngồi bên một sản phụ, những mong cứu sống được cả mẹ lẫn con, hoặc ít nữa một trong hai người, nhưng rút cuộc không cứu nổi ai hết. Và trong khi người thày thuốc ấy, khác nào một kẻ bại trận, rửa tay-hai bàn tay đẩm máu và rung lẩy bẩy- thu xếp đồ dùng cho vào cặp rồi lủi thủi ra về, mặt mũi phờ phạc, đầu chóang mắt hoa, có những con mắt ngấn lệ, đầy đau thương, có khi đầy oán hận, nhìn theo và biết đâu không lên án họ? Ôi, VINH NHỤC của nghề thuốc!

Người ta muốn phê bình người thày thuốc ra sao tùy ý, nhưng tôi dám chắc, trong khi hành nghề, họ không thể không có một niềm tin, một tia hi vọng, một ngọn lửa thiêng nào đó trong lòng. Nói tóm lại, thế nào họ cũng phải có một nhiệt hứng khiến họ cảm thấy sung sướng khi tìm ra căn bệnh. Một niềm vui khi phụng sự và thành công.

Duhamel đã nói”Không có nghề nào cao đẹp và buồn bằng nghề thuốc, một nghề đòi hỏi nhiều bổn phận, nhiều trách nhiệm tinh thần, nhưng chính trách nhiệm đó, nhất là trách nhiệm tinh thần, nó làm cho nghề chúng ta cao đẹp. ”

Những trách nhiệm của người thày thuốc ở vào thời đại này rất nặng nề, vì không nói tất các bạn cũng rõ là chúng ta hiện đang sống trong một kỷ nguyên thật là huyền ảo, khoa học tiến quá mau, ngoài sức tưởng tượng của con người, ” đã làm cho chúng ta trở thành những bậc THẦN THÁNH trước khi chúng ta xứng đáng làm người”(Jean Rostand)

Thật thế: chỉ trong vòng ba bốn chục năm, y học đã tiến triển và khác hẳn bốn ngàn năm trước và nếu ngoảnh lại nhìn chặng đường đã qua, chúng ta không thể không giật mình kinh ngạc.

Giáo sư Jean Bernard đã viết không phải là quá đáng:

‘”Một người thày thuốc ở thời tiền chiến, vắng mặt sau một thời gian 30 năm và nay trở về sẽ bở ngở không khác gì một bạn đồng nghiệp của ông sống dưới thời Hippocrate nay tái sinh trước ngày thế chiến thứ hai”

Tuy nhiên chúng ta những kẻ hậu sinh, không được quên ơn các bậc tiền bối đã có công lớn với y học, hoặc ít ra cũng nhớ đến tên tuổi những vị đó, như Pasteur, Claude Bernard, Lister, Yersin, Fleming …vv.

Nói về ngoại khoa cách đây trên 40 năm một danh y về khoa giải phẫu, giáo sư J. L Faure trong bài diễn văn khai mạc một cuộc hội nghị quốc tế đã nói:

“Ngày nay khoa giải phẫu đã lên tới chỗ tuyệt đỉnh rồi, khó lòng mà tiến hơn nữa”

Tuy nhiên trên lãnh vực y khoa, ai dám tự hào mình là một nhà tiên tri, và ngày nay -1968- chúng ta có thể lập lại câu nói và biết đâu trong vài ba năm nhận xét của chúng ta lại không đúng nữa.

Các bạn tất đã biết nhờ có thuốc mê (tìm ra năm 1816 ở Hoa Kỳ) mà người ta có thể giải phẫu với những điều kiện mới. Nhất là sau cuộc cách mạng do Pasteur khởi xướng, cho biết nguyên nhân của phần nhiều bệnh là vi trùng, rồi nhờ có phương pháp sát trùng (antiseptie) của Lister, nhất là phương pháp phòng hủ (asepsie) của Terrier, số người chết đi vì giải phẫu giảm đi rất nhiều. Đồng thời các nhà giải phẫu táo bạo hơn, dám đi sâu vào trong cơ thể, nào mổ ruột, mổ dạ con, nào giải phẫu xương, khớp xương, …v.v.

Mặc dầu khoa giải phẫu tiến bộ rất mau, mặc dầu kỹ thuật giải phẫu đã được hoàn bị, vẫn còn có người chết vì giải phẫu do những xáo trộn trong cơ thể. Quan trọng hơn hết là xáo trộn sinh lý (desordres biologiques) gây ra một loại bệnh hậu giải phẫu (maladie post-operatoire) Bệnh này được nghiên cứu kỹ càng để dần dà đưa tới phương pháp hồi sinh (reanimation) một phương pháp ngày nay rất thông dụng, không những ở ngoại khoa mà còn ở nội khoa nữa.

Một trong những kỹ thuật kỳ lạ nhất của khoa gây mê là đông miên nhân tạo (hibernation artificielle) và nhờ phương pháp này, người ta có thể giải phẫu tim được.

Một đàng, nhờ có phương pháp hồi sinh và thuốc mê, đàng khác nhờ có thuốc trụ sinh- mỗi ngày một nhiều- nhờ có thuốc ngăn đông huyết (anticoagulants) và sau hết nhờ tiếp máu, có khi thay cả máu nữa, mà khoa giải phẫu đã đi vào những con đường mà từ xưa tới nay không ai dám nghĩ tới như là mổ phổi để rồi cắt đi, mổ óc, tủy, xương sống, giao cảm thần kinh (sympathique) hoặc ghép mạch máu, ghép xương, ghép mắt, ghép thận …vv. Mới đây các bạn còn nghe nói về những vụ thay tim làm chấn động dư luận thế giới và khiến mọi người phải kinh ngạc và thán phục vô cùng.

Bên cạnh những thành công rực rỡ đó nội khoa cũng phát triển rất nhanh.

Nhờ có thuốc trụ sinh, phát minh vào cuối thế chiến thứ hai, nhiều bệnh truyền nhiễm như thương hàn, giang mai…. đã bị đẩy lui.

Nhờ có Penicilllin -do Fleming tìm ra- nhiều loại vi trùng như: pneumocoque, streptocoque, méningocoque. đã bị tiêu diệt và nhiều bệnh phổi, bệnh đau màng óc cấp tính, bệnh lậu, có thể trị được, cũng như bệnh đau tim do vi trùng streptocoque viridans-còn gọi là bệnh Osler- mà xưa kia y học đã phải bó tay.

Còn nhiều trụ sinh khác cũng được khám phá và đáng kể nhất là streptomycine- do Waksman tìm ra năm 1943- rất công hiệu để trị bệnh lao, một trong tứ chứng nan y của ta. Lần đầu tiên bệnh nguy hiểm này đã bị đánh bại.

Ngoài trụ sinh ra, người ta còn tìm ra được nhiều loại thuốc hóa học nữa, trong đó phải kể Isoniazide rất thông dụng từ năm 1952 để chữa bệnh lao, song song với streptomycine và nhiều thuốc khác như Chlopromazine (largactyl) để trị các bệnh thần kinh. Từ ngày có thuốc này và những thuốc mới như reserpine, tại các dưỡng đường điều trị người điên, loạn óc, ta không còn chứng kiến những cảnh huyên náo nữa, và nhất là bệnh nhân không còn bị đối xử như những con thú vật, mỗi khi lên cơn điên, bị nhốt trong chuồng sắt, chân tay bị trói chặt, như cách đây trên 30 năm, hồi tôi còn là sinh viên.

Chúng ta cũng không thể quên được những khám phá quan trọng trong ngành học về những bệnh do siêu vi trùng gây ra, và nên biết rằng ngày nay, nhờ có thuốc chích hoặc uống thuốc phòng ngừa mà nhiều bệnh như bệnh tê liệt (poliomyélite) có thể tránh được, cũng như bệnh cúm (grippe) bệnh sởi (rougeole). . vv

Những bệnh truyền nhiễm ghê gớm như bệnh tả (choléra) bệnh dịch hạch (peste) bệnh cùi (hủi) bệnh hoàng đản (fièvre jaune) không còn là mối lo cho nhân loại như hồi xưa nữa. Và những bệnh như bệnh ngủ (maladie du sommeil) ở Phi châu, bệnh sốt rét cơn (paludisme) cũng đã bị đẩy lui. Nhờ có bột DDT mà hàng chục triệu người đã không mắc bệnh sốt rét cơn.

Các bạn thân mến.

Tôi không thể kê khai hết ở đây tất cả những phát minh khác của y học trong mấy năm vừa rồi, như: sinh tố, kích thích tố (đặc biệt là cortisone, A. C. T. H ) hoặc nói đến những phương pháp tối tân để định bệnh bằng quang tuyến, bằng isotope. . vv mà chỉ nhấn mạnh tới những khám phá quan trọng trên lãnh vực trị liệu thôi.

Đời sống trung bình của con người cách đây hai thế kỷ là 35 năm, nay lên tới 70, và có lẽ chỉ trong vài chục năm nữa số người thọ 100 tuổi là thường.

Nhưng chúng ta đừng quá lạc quan và yên trí rằng bất cứ bệnh nào cũng có thể trị được dù y học tiến bộ mấy đi nữa, hiện nay vẫn còn có một số bệnh mà người ta vẫn chưa tìm ra được nguyên nhân, như bệnh tê thấp, bệnh chai động mạch (arterio-sclerose), bệnh ung thư máu (leucemie)…Còn đối với những bệnh ở thần kinh hệ do siêu vi trùng gây ra (virus neurotrope) chúng ta vẫn còn …. . bất lực.

Y học hiện nay vẫn chưa có thuốc để cho ta khỏi già. Không những đừng quá lạc quan mà còn phải biết những nguy hiểm và những bệnh do chính thuốc gây ra (maladies thérapeutiques). Giáo sư Michel Conte đã nói:

Hiện nay chúng ta đang đứng trước một bi kịch mà chúng ta không phải là khán giả. Chúng ta bị lôi cuốn vào trong một cơn gió lốc, và chúng ta phải chữa bệnh, tức là phải lựa chọn những thứ thuốc mới, và cái đó không phải là chuyện dễ. Chưa bao giờ quyền lực của người thày thuốc lại mạnh đến thế, nhưng chưa bao giờ họ lại cảm thấy mình lúng túng đến thế.

Trụ sinh khi dùng bừa bãi, có thể tạo ra nhiều bệnh nặng do vi trùng staphylocoque gây ra, hoặc bệnh nấm(mycose) hoặc làm cho máu biến đổi.

Một vài loại sulfamide có thể gây ra bệnh ngoài da chết người được. Aspirine dùng nhiều có thể làm loét bao tử và xuất huyết, dùng corisone có thể làm thủng bao tử, gây kinh phong, hoặc làm cho bệnh lao cũ tái phát. Butazolidine có thể làm băng huyết được. Nhiều tai nạn lưu thông đã xảy chỉ tại dùng thuốc an thần, những thuốc này làm cho phản ứng chậm lại.

Người ta cũng nói nhiều về trường hợp các lực sĩ chết vì dùng kích thích tố trong các cuộc thi điền kinh.

Vẫn hay rằng những thuốc nói trên, trước khi đem ra dùng đã được thí nghiệm cho súc vật (Florey và Chain đã chích Penicilllin cho chuột và thấy không độc nên mới chích cho người, cũng như các loại thuốc an thần) nhưng làm sao biết chắc được là khi áp dụng cho người sẽ không nguy hiểm? Làm sao có thể tiên liệu được những phản ứng chậm, còn những thứ thuốc, thuộc loại thuốc hóa học, mỗi ngày một nhiều, càng công hiệu lại càng nguy hiểm)

Người ta đã từng thí nghiệm thuốc Thalidomide trước khi đưa ra thị trường nhưng có ai ngờ đâu rằng dược phẩm đó lại làm cho các sản phụ sinh ra quái thai. ?

Các bạn thân mến.

Tôi không có ý nêu ra đây những nguy hiểm của thuốc để các bạn sợ và đừng dùng, mà chỉ mong sao các bạn thận trọng mỗi khi các bạn cho toa, nhất là lưu ý các bạn đến những phản ứng bất ngờ có thể xảy ra với bất cứ loại thuốc nào. bởi vậy các bạn cần hỏi cặn kẻ bệnh nhân trước khi biên toa cho họ.

Tôi đã nói với các bạn không có nghề nào có nhiều trách nhiệm bằng nghề thuốc, nhưng cũng không có nghề nào cao quý bằng. Cứu sống một người bị thương nặng nhờ giải phẫu kịp thời và đúng kỹ thuật, làm cho một bệnh nhân đang đau quằn quại chỉ trong phút chốc hết đau ngay, hoặc trả lại cho một bà mẹ đứa con yêu quý mà bà ta yên trí khó lòng qua khỏi, tất cả những cái đó, đối với một người không ở trong nghề, thật là phi thường và được coi như phép lạ.

Trách nhiệm của người thày thuốc nặng nề ngay từ khi định bệnh cho đến lúc kê toa, hoặc giải phẫu, bởi tính mạng của một người nằm trong tay họ.

Trách nhiệm đó làm cho người thày thuốc ngày đêm lo lắng đến quên ăn mất ngủ. Tôi thành thật mong cho các bạn được sống những giờ phút lo âu hồi hộp đó vì chính nhờ thế, rồi qua khỏi mới cảm thấy được tất cả cái cao đẹp của nghề thuốc.

Trousseau, một vị danh sư của Pháp, đã từng khuyên các sinh viên y khoa:

‘”Các bạn có bổn phận làm vẻ vang cho nghề của các bạn, cũng như nhờ nghề đó mà các bạn được vẻ vang, một nghề đòi hỏi nhiều hi sinh, một nghề trong đó ngày và đêm của các bạn sẽ là ngày và đêm của người ốm.

Các bạn nên yên trí rằng các bạn gieo tận tâm mà sẽ chỉ gặt bội bạc. Các bạn sẽ phải gạt bỏ hết những thú vui đầm ấm của gia đình và thì giờ nghỉ ngơi sau một thời gian làm lụng vất vả.

Các bạn không được sợ thối tha bẩn thỉu hoặc nguy hiểm, các bạn không được lùi bước trước cái chết khi cái chết đó xảy ra giữa những lúc nguy hiểm của nghề chúng ta, bởi chết như thế sẽ làm cho ai nấy khi nhắc đến tên bạn, phải tỏ lòng kính mến. ”

Như tôi vừa nói, y học ngày nay tiến rất nhanh, và muốn trở thành một bác sĩ lành nghề, các bạn khi còn là sinh viên, phải siêng năng học tập, từ lý thuyết đến thực hành. Định bệnh chậm trễ hoặc sai lầm khi cho thuốc (cho quá hoặc không đủ liều) đều là những lỗi không thể tha thứ được. Bởi vậy thiết tưởng trong LỜI TUYÊN THỆ của Hippocrate cần ghi thêm câu này: Tôi xin thề suốt đời học hỏi Trong thời buổi này, bổn phận đầu tiên của người thày thuốc là phải học, phải biết, và phải biết cho đến nơi đến chốn, chứ không được biết lờ mờ.

Không nói tất các bạn cũng rõ là những kiến thức của chúng ta ở trên mọi lãnh vực, chứ không riêng gì ở y khoa, chỉ trong vài ba năm, có khi vài tháng, đã trở thành “cũ rích”, vì vậy chúng ta cần phải trau dồi học hỏi luôn luôn, suốt đời chúng ta vẫn phải là sinh viên đầy nhiệt hứng. Bận rộn mấy các bạn cũng cố dành thì giờ để đọc sách, báo y học, ngõ hầu theo dõi những tiến triển của y khoa, và nếu các bạn có thể tìm tòi, khảo cứu được thì càng hay. Thật là một tai họa cho người ốm nếu chẳng may gặp phải ông thày thuốc, dù tử tế dù tận tâm, nhưng “gà mờ” khiến tiền mất mà tật vẫn mang.

Người ta thường nói “Có học mà không có lương tâm là sự đồi bại của linh hồn” (science sans conscience n’est que ruine de l’âme) nhưng có lương tâm mà không có học, nhất là khi làm nghề thuốc, cũng bằng thừa, nguy hiểm nữa là khác. “Tài năng và lương tâm chức nghiệp đều có liên hệ mật thiết với nhau, và giá trị nghề nghiệp phải đi đôi với giá trị đạo đức. Dốt nát và lừa bịp đều như nhau cả” (Gosset)

Ngoài việc trau dồi kiến thức y học, người thày thuốc còn phải có một vài đức tính sau đây:

a) Có óc nhận xét, nếu không sẽ bỏ qua những triệu chứng cần thiết để định bệnh.

b) Có lương tri, tức óc phê bình, biết phán đoán, không quá tin ở những kỹ thuật hoặc thuốc mới nếu xét thấy những kỹ thuật và thuốc này trái ngược với bệnh lý (phòng thí nghiệm vẫn có thể nhầm được). Đừng ham mới chuộng lạ nếu thuốc kê cho bệnh nhân dùng chưa được các danh sư hoặc các bác sĩ đứng đắn xác nhận là công hiệu và không nguy hiểm. Có nhiều thứ thuốc hôm nay được ca tụng như thần dược mà chỉ trong một thời gian ngắn đã bị bỏ rơi (trường hợp vàng để trị bệnh lao, thạch tín (arsenic) để chữa giang mai. . ) Bởi vậy trước khi cho toa các bạn phải thận trọng và luôn luôn nhớ tới lời châm ngôn cổ: Primum non nocere (trước hết đừng làm hại).

c) Có kinh nghiệm:

Muốn có kinh nghiệm dĩ nhiên phải hành nghề lâu năm. Tuy nhiên đối với nghề thuốc cũng như với nhiều nghề khác, các bạn đừng tưởng rằng cứ nhiều tuổi nghề mà có nhiều kinh nghiệm, nhiều từng trải, vì có “những cái mà mình cho là kinh nghiệm, kỳ thực là những sai lầm chồng chất lên nhau” (Sergent)

Một sinh viên y khoa năm thứ nhất, lần đầu tiên gặp một người mắc bệnh thương hàn lần sau gặp một người sốt liên miên, nom có vẻ mệt mỏi, chàng ta không do dự gì cả, bảo người đó bị bệnh thương hàn. Trái lại một sinh viên năm thứ năm, hoặc một sinh viên nội trú hoặc một vị giảng sư dù đã từng chữa hàng trăm người mắc bệnh đó rồi, bao giờ cũng dè dặt, không vội vả. Những người ít học lại càng hay tự phụ, còn những người học rộng tài cao lại càng khiêm tốn “khác nào những bông lúa lép bao giờ cũng ngạo nghễ vươn đầu lên trời, trong khi những bông lúa vàng nặng trĩu hạt thì nằm rạp xuống đất” (Leonard de Vinci )

Ngoài kiến thức về y học ra người thày thuốc còn phải có những đức tính tinh thần, nhất là phải có tình thương.

Làm thày thuốc dù giỏi, dù có lương tâm mà thiếu tình thương thì chỉ được coi như mới làm có một nửa phận sự thôi, và nhất định không thể nào yêu nghề được. Từ mấy ngàn năm nay Hippocrate đã nhấn mạnh tới điểm quan trọng này rồi.

Bạn săn sóc người ốm, sau khi đã thăm bệnh, cho toa, dặn dò cặn kẻ cách dùng thuốc như thế nào và cho biết bệnh tình nặng nhẹ ra sao, bao giời khỏi, rồi bạn ra về, như vậy đã đủ chưa? Tôi thấy là chưa đủ. Vì ngoài cái đau đớn về thể xác, bệnh nhân nào cũng mong được vỗ về, an ủi, bệnh nhân nào dù sang hèn, cũng muốn rằng người thày thuốc kiêm cả một nhà tiên tri nữa, biết hiện tại lẫn tương lai, chữa được mọi bệnh ngay cả tâm bệnh.

Phải chính bản thân mình đã từng bị đau ốm mới biết thế nào là một người thày thuốc. Trong khi mong đợi thì xiết bao lo ngại, băn khoăn, rồi khi thấy mặt thì mừng rỡ, cảm thấy vững tâm ngay. Mỗi lời nói, mỗi cử chỉ của người thày thuốc đều quan trọng đối với người bệnh, và người này chỉ muốn cho ông thày lúc nào cũng ở bên cạnh mình, không rời mình ra, bất kể đêm khuya, bất kể họ mệt nhọc. Nào chỉ có thế thôi !Lại còn những lời trách móc nếu mời mà đến chậm, hoặc đi vắng vì hôm đó nhằm ngày chủ nhật hay ngày lễ.

Chính nhờ có sự vững tâm nói trên mà nhiều khi bệnh mau khỏi. Bởi lẽ đó, y học muốn trở thành một nghề cao quý, cần phải là một nền y học nhân bản, nghĩa là hiểu thấu những gì thuộc về con người, con người toàn diện, con người trong quá khứ và hiện tại. Và nhất là phải tôn trọng con người.

“Nhân bản là cảm thấy trong lòng con người ta trải qua bao thế kỷ, cái gì đó vẫn bất di, bất dịch, con người thì hoàn toàn và sống trong một thế giới thích hợp với họ, con người biết rung động trước thiên nhiên, biết rung động khi nghe một bản nhạc, khi đọc một cuốn sách khi suy ngẫm về những sự huyền bí của tạo vật. Nhân bản tức là biết cảm, biết yêu, biết thương xót” (Maranon)

Một người ốm, không phải chỉ có phần xác, với tim, gan, phổi, thận mà thôi, lại còn có cái mà từ ngàn xưa Platon gọi là phần hồn nữa.

Một bệnh nhân thuộc về bất cứ thành phần nào trong xã hội không phải là một con số, hay là một lá phiếu như ta thường quan niệm ở bệnh viện. Họ không phải là một kẻ vô danh, mà ngược lại, là một người như chúng ta, một người có tên, có tuổi, có nghề nghiệp, địa chỉ, có gia đình, có những hoài bão, ước mơ, cảm xúc.

Các bạn nên biết rằng một bệnh nhân khi nằm trên giường bệnh, không bao giờ có những phản ứng tâm lý như một người bình thường, và buổi đầu thế nào họ cũng có những xúc động lo âu.

Người thày thuốc không phải là một người thợ máy sữa chữa cơ thể như ta sửa một cái máy hư: “Đó là một con người cúi xuống một con người khác, mong giúp đỡ họ, có gì cho nấy, đem lại cho họ một chút khoa học nhưng rất nhiều tình thương”(Ignacio Chavez).

Muốn rằng thày thuốc là một con người máy và người ốm là một con số tức là không hiểu một tí gì về khoa tâm lý cả. Không nói tất các bạn cũng rõ là con người ta phức tạp vô cùng, đầy mâu thuẩn, có lúc sống với những bản năng cực kỳ hèn thấp, nhưng đôi khi lại có những hành động thật là cao thượng, siêu nhân. Và có lẽ bởi nhìn thấy rõ các nhược điểm đó nên người thày thuốc, mỗi khi gặp một bệnh nhân khó tính, hoặc đối xử với mình tệ bạc mà vẫn sẵn lòng tha thứ.

Không có một bộ máy nào dù cho tinh xảo mấy đi nữa, có thể ủy lạo người ốm với những lời dịu dàng trìu mến được, và giữa người thày thuốc và con bệnh, bao giờ cũng có một sự cảm thông, một mối dây liên lạc mật thiết “một cuộc đối thoại kỳ lạ”(une colloque singulier) như Duhamel đã nói, một bên thì ký thác những gì bí ẩn trong cõi lòng của mình, còn một bên thì cho mà không hề đòi hỏi. Hiểu như vậy các bạn sẽ cảm thấy sung sướng vô cùng, và nếu cái học của các bạn không phải là cái học nhân bản thì thật là vô ích và đáng tiếc lắm.

Tóm lại đối với người thày thuốc, xứng đáng với danh từ đó:“không có bệnh mà chỉ có người bệnh thôi” (Mondor).

Ta thường nghe người ta phê bình ông thày thuốc này tốt, ông kia tử tế. Tốt hay tử tế không phải vì mát tay, mà vì ngoài công việc chữa bệnh ra, người thày thuốc còn hỏi han đến gia cảnh của thân chủ mình, đến sự học hành của con cái họ, có khi khuyên răn, có khi giúp đỡ, nghĩa là làm tất cả những gì có thể làm cho bệnh nhân và gia đình họ được hài lòng “Chỉ có người tốt mới có thể thành danh y được” (Nothnagel) vì nhiều khi chính nhờ tấm lòng tốt của người thày thuốc mà bệnh nhân chóng bình phục.

Ngoài tình thương và tấm lòng tốt ra người thày thuốc còn phải tế nhị đối với bệnh nhân nhất là ở bệnh viện.

Các bạn đừng quên rằng người ốm bao giờ cũng có nhiều mặc cảm (mặc cảm tự ti) hay lo lắng và thường để ý tới cử chỉ và lời nói của các bạn.

Các bạn đừng khinh người nghèo khó và nên nhớ rằng trước bệnh tật và cái chết ai ai cũng như nhau cả.

Ambroise Paré người đã được coi như cha đẻ của khoa giải phẫu, nguyên là ngự y cho vua Chareles IX một hôm nhà vua đau cho vời ông lại và bảo: “Trẩm mong khanh săn sóc Trẫm chu đáo hơn những người khác”. Ambroise Paré đáp: “Tâu bệ hạ, hạ thần rất tiếc vì kẻ hạ thần chữa thân chủ của hạ thần như chữa các bậc đế vương”.

Ngay đến những sa đọa về tinh thần của bệnh nhân các bạn cũng phải tôn trọng.

Các bạn sinh viên thân mến,

Như trên tôi vừa nói, trong nghề thuốc của chúng ta có nhiều buồn, nhiều đau khổ hơn vui, nhất là nhiều nhục hơn vinh. Có những người mà ta tận tình săn sóc lại là những kẻ bội nghĩa vong ân, và trái lại, có những người mà tự xét ta chẳng làm được gì gọi là đáng kể thì suốt đời họ lại coi ta như bậc ân nhân.

*********

Nói tới những bổn phận của các bạn, tôi không thể không đề cập đến vấn đề bí mật nghề nghiệp (secret professionnel)

Tuyệt đối người thày thuốc không được tiết lộ cho ai biết căn bệnh của thân chủ mình. Trong bệnh viện khi các bạn còn là sinh viên, các bạn không được nói to để người ngoài biết bệnh tình của con bệnh, hoặc cho biết họ mắc bệnh gì (một bà chủ muốn biết người làm công của mình mắc bệnh lao hay không). Ngay cả đối với nhà cầm quyền, các bạn cũng không được tiết lộ những gì bạn biết về thân chủ của các bạn. Khi viên cảnh sát trưởng hỏi ông Dupuytren để biết ai là kẻ phiến loạn trong số người nằm điều trị trong bệnh viện, ông ta đáp: “Tôi không biết ai là phiến loạn cả, tôi chỉ biết có những người bị thương thôi”.

Các bạn cũng nên biết rằng các bạn có thể bị phạt tù nếu các bạn không kín miệng.

Sau hết các bạn phải có lương tâm chức nghiệp, hay nói một cách vắn tắt, các bạn khi hành nghề phải có lương tâm. Giaó sư Jean Gosset đã từng nói: “Trong phòng giải phẫu người thày thuốc là chúa tể sau đức Thượng Đế nhưng có trách nhiệm trước lương tâm của mình”.

Không riêng gì thày thuốc ngoại khoa mà có thể nói một cách tổng quan là không một ai có thể kiểm soát nỗi một bác sĩ ngoại trừ lương tâm của họ.

Sở dĩ ngày nay y học không có một địa vị xứng đáng trong xã hội, sở dĩ người thày thuốc không được trọng vọng, không được kính nể như hồi xưa (kể cả ở Việt Nam) là bởi trong nghề của chúng ta có một số con chiên ghẻ, thiếu lương tâm chức nghiệp.

Các bạn thân mến

Nghề thuốc mà các bạn đã lựa chọn không giống những nghề khác. Nhất định không, một trăm, một ngàn lần không. Ai đã chọn nghề này cần phải biết rằng có nhiều cái không được phép làm, và phạm tới những cấm điều đó, tức là làm hoen ố nghề mình.

Nếu các bạn không muốn sống khắc khổ, không sẳn sàng hi sinh tốt hơn hết là các bạn tìm một nghề khác, ngay từ bây giờ cũng chưa muộn. Không thiếu gì nghề ngoài nghề thuốc vừa đem lại cho các bạn danh giá tiền bạc lại không vất vả, nhất là không có trách nhiệm gì hết.

Có người, nhiều người lắm tưởng rằng nghề thuốc cũng như nghề đi buôn. Kỳ thực, giữa nghề đi buôn và những nghề tự do, trong đó có nghề thuốc, có một hố sâu không sao lấp được.

Mục đích nghề đi buôn là mua rồi bán để lấy lời. Giá hàng cao hay hạ là tùy thuộc ở món hàng tốt hay xấu, bền hay không bền.

Trái lại mục đích chính của nghề tự do không phải là tiền tài hay lợi lộc. Người thày thuốc khi săn sóc một người ốm, cũng như một giáo sư khi giảng bài cho học sinh, sinh viên, đều cố gắng hết sức mình chứ đâu có nghĩ tới tiền thù lao, lương lậu ?

Người đi buôn có quyền làm quảng cáo rùm beng, hoặc trên báo, hoặc trên đài phát thanh, trên đài truyền hình để “câu khách”, hoặc nhờ người dắt mối rồi cho họ ăn hoa hồng.

Người đi buôn có thể rao ầm ỉ để mọi người biết là hàng của họ đep, bền, rẻ nhất thế giới chẳng hạn mà không sợ ai chê cười. Trái lại, người thày thuốc, biết tự trọng, có liêm sĩ, không được phép làm như vậy. Không những Y sĩ đoàn, Nghĩa vụ luận không cho phép mà chính lương tâm của họ cũng không cho phép.

“Người ốm không phải là một món hàng và chúng ta cũng thế, chúng ta không phải là món hàng để cho thiên hạ đem tiền ra mua chuộc. Chính người thày thuốc, khi đem tài nghệ của mình ra để phục vụ người ốm, đã làm ơn cho họ, chứ không phải người ốm, vì đem tiền bạc hay thế lực mà ban ơn cho người thày thuốc”. (Leannec)

Ngoài bổn phận đối với bệnh nhân ra, các bạn còn có bổn phận đối với các bạn đồng nghiệp nữa.

Tôi nhận thấy ngày nay phần đông các bác sĩ không đối xử với nhau như các bậc đàn anh của họ hồi xưa: trên kính dưới nhường. Tuyệt đối các bạn không được nói xấu bạn đồng nghiệp, không được phê bình (với ác ý) chỉ trích cách định bệnh hoặc chữa bệnh của họ, không được gièm pha để tranh khách, không được len lỏi vào một gia đình nếu gia đình đó đã có một dồng nghiệp rồi.

Giáo sư P, V. Badot có kể lại truyện về giáo sư Maranon, một hôm tới bệnh viện Bichat và chăm chú nghe một sinh viên nội trú giới thiệu một bệnh nhân mắc chứng bệnh ở nội tiết tuyến (glandes endocrines) P, V. Badot viết: ”Khi tôi hỏi ý kiến của ông trước mặt đông đủ học trò của tôi thì ông chỉ mỉm cười, không trả lời. Khi chỉ có một mình ông với tôi, tôi nói:

-Thế nào, ông có đồng ý không?

Giáo sư Maranon đáp:

-Tôi không hoàn toàn đồng ý với học trò của ông.

-Thế tại sao lúc ấy ông không nói?

-Bởi vì không ai có thể biết sự thật chắc chắn được, Vả lại, không bao giờ được làm mất lòng một bạn đồng nghiệp cả!”

Rồi giáo sư PVBadot kết luận: “Lịch sự tới cực độ ấy là một đặc tính của ông. ”

Còn một điều này nữa tôi muốn nói với các bạn, là ngoài nghề thuốc ra các bạn cần phải trau dồi văn hóa, không những trên lãnh vực khoa học mà cả trên lãnh vực văn chương nữa. Ở vào thời buổi này một nhà khoa học phải ham thích văn chương cũng như một nhà văn, không thể không biết tới khoa học.

Chính nhờ văn hóa mà bạn có óc phê bình, sự phán đoàn của bạn được sắc bén, mau lẹ và minh mẫn, trí tuệ không bị cùn nhụt, căn cỗi, thành chai, tâm hồn của bạn vẫn giữ được trẻ trung mãi mãi.

Giáo sư P, V. Badot đã viết:

Phải mở mang trí tuệ của thanh niên hơn là để họ sống gò bó trong khuôn khổ chật hẹp của y khoa.

Tôi nhận thấy nhiều danh y của thế giới, hoăc nhiều giáo sư đại học, đều là những người hiếu học, ham đọc sách, yêu sách, yêu nghệ thuật, học thức rất uyên thâm, vừa là thầy thuốc trứ danh, vừa là nhà văn nổi tiếng, như Mondor (nổi danh nhờ con dao cây bút và cây cọ) Jean Delay, P. V. Radot, Duhamel…. những người này vừa có chân trong Hàn Lâm viện Y khoa vừa là Hội viên của Hàn Lâm viện Pháp.

Nữ văn hào Han Suyin, Sommerset Maugham, Cronin, trước khi là nhà văn, đã từng làm nghề thuốc.

Tchekov, đại văn hào Nga, vừa sống về nghề thuốc, vừa viết văn. Ông thường nói: ”Y học là vợ chính thức của tôi, còn văn chương là tình nhân. Khi tôi chán bà này thì tôi đi với bà kia. Tuy nhiên đối với cả hai, tôi đều trung thành cả. Nếu không có nghề thuốc, có lẽ tôi không có tài liệu để viết văn. ”

Giáo sư Trousseau tôi đã dẫn thượng, cũng bảo: Một nhà bác học mà không phải là một nghệ sĩ thì chỉ là một nhà bác học tầm thường”

Bởi vậy tôi khuyên các bạn, ngoài việc học ra, nên để thời giờ nhàn rỗi, trau dồi văn hóa, rèn luyện văn chương, nghệ thuật (âm nhạc, hội họa……) chơi thể thao, để cuộc đời đỡ buồn tẻ, vì theo tôi, nếu suốt đời làm mãi một nghề, bất cứ nghề gì, mà vẫn hăng say, không thấy chán thì quả thật là một sự lạ.

Không những để cuộc đời khỏi buồn tẻ mà còn làm cho đời sống thêm phong phú, để biết sâu hiểu rộng, ngoài lãnh vực y khoa.

Người ta thường so sánh thày thuốc với ông Cha sở và ông Luật sư. Tôi không mang tiếng mắc bệnh chủ quan nếu phê bình vai trò của ba loại người đó, mặc dầu ở đây chỉ có các bạn và tôi mà chỉ xin dẫn Balzac và Duhamel là hai văn hào đã viết rất nhiều về cuộc đời của mấy nhân vật đó. Balzac nói:

“Tôi cho rằng sở dĩ văn minh tiến bộ và nhân loại được sung sướng là nhờ ba người này”

Nhưng sau khi nhận thức đúng vai trò của người thày thuốc, ông nói thêm:

“Người nhà quê sẵn sàng nghe lời người kê toa cho mình để họ khỏi bệnh hơn là nghe lời ông Cha sở diễn thuyết về việc cứu vớt linh hồn. Một đàng có thể nói chuyện với họ về đồng áng và một đàng, chỉ có thể bàn với họ về thiên đàng, điều mà họ ít quan tâm tới. ”

Còn Duhamel thì viết về ba vị đó như sau:

“Ông luật sư mà ta nhờ cậy để bệnh vực công lý cho ta có thể chọn ngày giờ để tiếp khách. Nếu ông yêu nghề, ông sẽ hăng hái làm việc, dù sao, không có gì cấp bách cả. Đối với thân chủ của ông, dù sao tình thương không quý bằng tài hùng biện, bằng sự khôn khéo, bằng giao thiệp rộng.

Công việc của một nhà tu hành có thể ví với công việc của người thày thuốc, tuy nhiên tôi cần nói ngay là chỉ khi nào hấp hối, người ta mới mời ông Cha Sở. Lương tâm dù bị cắn rứt, đợi đến sáng hôm sau cũng không muộn. Nhưng thường thường khi lên cơn đau vì trong thận có sạn, thì không thể nào đợi được. Ít khi người ta đánh thức ông Cha sở, dù ông này tốt, vì có người ăn năn sám hối; nhưng hơi nhức đầu một tí, có khi chẳng sao cả, đang đêm người ta cũng dựng ông thày thuốc dậy. ”

Các bạn sinh viên thân mến

Tôi vừa phác họa ra đây hình ảnh của một người thày thuốc, xứng đáng với danh từ ấy, suốt đời tận tụy, hi sinh cho người ốm, không quản vất vả, không mấy khi có thì giờ để nghỉ ngơi, giải trí, bữa ăn giấc ngủ thất thường, ngay đến những thú vui trong gia đình cũng không được hưởng, đã thế lại gặp nhiều bội bạc, hoăc có khi bị chính các bạn đồng nghiệp dèm pha, ghen ghét.

Tuy vậy nhưng tôi chưa hề thấy một người thày thuốc nào than phiền về cái nghề của họ, vì đó là một nghề cao đẹp, cao đẹp hơn hết mọi nghề khác cao đẹp ở chỗ tất cả những cảnh khổ não trên thế gian này chỉ càng thắt chặt thêm mối dây liên lạc giữa người thày thuốc với người ốm, không phân biệt giàu sang hay nghèo hèn, cao đẹp ở chỗ chỉ có nghề thuốc mới dung hòa được khoa học với lý trí và tình thương.

Và để kết thúc buổi nói chuyện, kể cũng khá dài rồi, tôi xin mượn lời giáo sư E. Rist, trích trong cuốn: Y học là gì ? (Qu’est-ce la Medicine ?)

“Muốn lúc nào cũng lãnh được hết trách nhiệm tinh thần của nghề chúng ta, chỉ có cách chắc chắn nhất, ấy là chuyên tâm vào nghề của mình, yêu nghề đó tha thiết, và luôn luôn cố gắng để mỗi ngày một tiến.

Sống cho người thân yêu và cho nghề của mình, đó không phải là một đề mục khá đẹp cho một mộ chí hay sao? Và nếu lại còn được cái đặc quyền sống cho Tổ Quốc nữa thì thật là sung sướng vô cùng. Và chung quy có lẽ đó là một cách thẳng thắn nhất để sống cho Nhân loại. ”

Tôi thành thật cầu chúc cho các bạn sẽ là người thày thuốc gương mẫu đó.

BS Nguyễn Hữu Phiếm.

Nhân viên sức khỏe cộng đồng (Community Health Worker)
dungttytthanhthuy@gmail.com
Wed, Oct 26, 2011 at 11:31 AM
Kính gửi thầy Đỗ Hồng Ngọc.
Thưa thầy em là Nguyễn Kim Ddung, bác sĩ đa khoa hiện đang làm việc tại Trung tâm y tế huyện Thanh Thuỷ tỉnh Phú Thọ, em đã được xem nhiều bài viết cũng như các bài báo cáo của thầy trên trang Web, nhưng có một nội dung mà em rất quan tâm đó là các thông tin về đôi ngũ nhân viên Y tế thôn bản ở trên thế giới và trong nước mà em chưa tìm thấy có ở trong tài liệu nào.
Thưa thầy, hôm nay em mạo muội gửi thư này tới thầy, trước hết em kính mong thầy thông cảm và thứ lỗi, sau là em xin thầy nếu có thể được, thầy giúp em cho em xin các thông tin ấy có được không ạ? Em cảm ơn thầy và kính chúc thầy luôn mạnh khoẻ.
Bs dung nguyen kim

Ghi chú: Nhân bức thư của một bạn đồng nghiệp trẻ không quen biết từ một tỉnh miền Bắc xa xôi đặt vấn đề Nhân viên Y tế Thôn bản, tôi nghĩ rằng vấn đề em nêu cũng có ích phần nào cho một số các bạn trẻ khác, nên xin có mấy lời “phi lộ“:
Từ các năm 1984-1986, tôi đã triển khai Chương trình Săn sóc sức khỏe ban đầu cho trẻ em (Primary Child Care) tại Phường 13, Quận 6, Tp. Hồ Chí Minh (nay là Phường 10), lúc đó còn là một vùng ven, nông thôn, rất nhiều khó khăn sau chiến tranh. Chương trình được sự hỗ trợ của Bệnh viện Nhi Đồng (nay là BV Nhi đồng 1 Tp.HCM) đã mang lại nhiều kết quả rất đáng khích lệ, được coi như một mô hình Săn sóc sức khỏe ban đầu “ bài bản“, gắn sức khỏe với phát triển, tạo được sự Tham gia cộng đồng (community involvement) và Phối hợp liên ngành (intersectoral cooperation) tốt.

Hiệp Phước (1986)

Hạt nhân chính của sự thành công này là lớp huấn luyện Nhân viên sức khỏe cộng đồng (community health workers), thực hiện ngay tại cơ sở, trong một ngôi chùa gần Trạm y tế, gồm 24 học viên được tuyển chọn kỹ và huấn luyện theo phương pháp giáo dục chủ động. Họ đã hoạt động rất tích cực và vẫn tiếp tục gắn bó dài lâu sau khi chương trình kết thúc. Các dì Khiếm, chị Sương… và các NVSKCĐ vẫn còn tiếp tục hoạt động nhiều năm sau. Trong nhóm, vế sau có người trở thành Nhân viên Chữ thập đỏ, có người trở thành bác sĩ.. Trưởng trạm Y tế lúc đó là Y sĩ Trần Văn Thình, phụ trách mạng lưới và các thầy cô, học sinh trường cấp 2 Phú Định đã tham gia nhiệt tình. Phường 13 Quận 6 đã trở thành nơi huấn luyện cho sinh viên y khoa. Chính tại đây, tôi đã hướng dẫn 4 luận văn tốt nghiệp Sơ bộ chuyên khoa Nhi của trường Đại học Y dược Tp.HCM cho các bác sĩ Nguyễn Thị Xuyến, Lê Đình Sang, Nguyễn Quang Tuyến, Nguyễn Quốc Việt.

Hiệp Phước (1986)

Từ năm 1986, tôi tiếp tục tham gia Chương trình Săn sóc sức khỏe ban đầu toàn diện (chứ không chỉ cho trẻ em) tại xã Hiệp Phước, huyện Nhà Bè Tp.HCM. Đây là một chương trình rộng lớn, có tính thí điểm để rút kinh nghiệm mở rộng cho toàn thành phố, do BS Dương Quang Trung, lúc đó là Giám đốc Sở Y tế chủ trì. Ban thư ký 5 người gồm Đỗ Hồng Ngọc (trưởng ban), Lê Trường Giang (thường trực), Nguyễn Thanh Nguyên, Dương Đình Công, Nguyễn Ngọc Chiếu. Tại đây, nguyên lý sức khỏe gắn với phát triển được thực hiện rõ ràng hơn cả. Chương trình không chỉ chăm sóc sức khỏe, chống dịch bệnh (sốt rét/ suy dinh dưỡng/ dân số kế hoạch…), nâng cao dân trí, giáo dục sức khỏe, mà còn xây dựng cầu liên ấp, đường sá, cung cấp nước sạch và điện nông thôn…

Chương trình Hiệp Phước (1986-1988) đã trở thành mô hình, không chỉ cho TP HCM mà còn cho một số tỉnh bạn phía Nam. Sau đó mở rộng qua xã Tân Nhựt, huyện Bình Chánh và dần dần lan ra các điểm khác, nội ngoại thành Tp. HCM. Tại Hiệp Phước, Tân Nhật… cũng tổ chức tốt hệ thống NVSKCĐ, chính nhờ họ, là một “cầu nối“ gắn kết Y tế với cộng đồng và gắn kết “sức khỏe“ với “phát triển“.

Nhân viên Y tế Thôn bản nếu được thực hiện trên tinh thần như NVSKCĐ sẽ rất có hiệu quả cho các vùng cao, vùng sâu, vùng xa. Hai nguyên tắc chủ chốt: Họ phải thực sự là “cầu nối“ giữa y tế và cộng đồng, đồng thời “sức khỏe“ phải gắn với “phát triển“ của địa phương thì mới thành công. Cách chọn người, cách huấn luyện và đãi ngộ sẽ rất quan trọng.

Chúc các bạn thành công,
Đỗ Hồng Ngọc.
(16/11/2011)

NHÂN VIÊN SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
BS. Đỗ Hồng Ngọc
1. Sự cần thiết
Bằng cách nào có thể mở rộng được mạng lưới săn sóc sức khỏe đến tận nơi người dân sống và lao động, tiếp cận đến từng cá nhân, gia đình, từng cộng đồng để đạt mục tiêu “Sức khỏe cho mọi người” trong Chương trình Săn sóc sức khỏe ban đầu? Bằng cách nào tạo được sự tham gia chủ động và tích cực của cộng đồng để họ tự trách nhiệm, tự giải quyết những vấn đề sức khỏe và phát triển của chính họ?
Để giải quyết các yêu cầu đặt ra là mở rộng độ bao quát, tạo nên sự tham gia cộng đồng, sự phối hợp liên ngành, cần có một “cầu nối” có vai trò xúc tác, môi giới, trung gian đó là Nhân viên Sức khỏe Cộng đồng (NVSKCĐ).

2. Nhân viên sức khỏe cộng đồng
“Để triển khai SSSKBĐ, cần có NVSKCĐ. Đó là những người sống tại cộng đồng, được huấn luyện và làm việc cùng với các nhân viên y tế khác và các nhân viên thuộc chương trình phát triển của địa phương trong một ê kíp. NVSKCĐ là nơi tiếp xúc đầu tiên giữa cá nhân và hệ thống y tế. Tùy theo nhu cầu và phương tiện của từng nơi, mỗi cộng đồng có thể có các loại NVSKCĐ khác nhau. Thường đó là những người sống tại cộng đồng, được cộng đồng chọn lựa, và làm việc ngay tại cộng đồng đó. Ở một số nước, NVSKCĐ là những người tình nguyện, làm việc toàn thời gian hay bán thời gian, được cộng đồng hay cơ quan y tế trả công bằng tiền mặt hay hiện vật” (Glossary of Terms, WHO, 1981)

NVSKCĐ là chìa khóa để thực hiện thành công SSSKBĐ. Tại nhiều nước, có những cách tổ chức mạng lưới này khác nhau tùy yêu cầu của mỗi chương trình sức khỏe, không có nơi nào hoàn toàn giống nơi nào, nhưng có một số kinh nghiệm bước đầu quý báu và một số nguyên tắc chung cần nắm chắc.

NVSKCĐ không phải là nhân viên y tế mà là “cầu nối” giữa cộng đồng với y tế, có vai trò trung gian, môi giới, xúc tác nhằm tạo chuyển biến, thay đổi có lợi cho sức khỏe và sự phát triển chung của cộng đồng.

Là cầu nối, NVSKCĐ:
- Giúp cộng đồng xác định các nhu cầu, những vấn đề sức khỏe ưu tiên, đối tượng nguy cơ; đồng thời tác động tạo tham gia, đưa cộng đồng tiếp cận với dịch vụ y tế;
- Giúp y tế lập kế hoạch quản lý có hiệu quả và đưa các dịch vụ săn sóc sức khỏe (phòng bệnh, điều trị, giáo dục sức khỏe, phục hồi) đến tận nơi người dân sống và lao động.

NVSKCĐ phải cắm rễ vào cả hai phía, Y tế và Cộng đồng. Thiếu gắn bó với cộng đồng không tạo được sự tham gia; thiếu hỗ trợ của y tế hoạt động sẽ không có hiệu quả.

Kinh nghiệm cho thấy thất bại thường là do mối quan hệ này chứ không phải do hoạt động của NVSKCĐ.

3. Chức năng nhiệm vụ
Là người của cộng đồng, NVSKCĐ biết rõ hơn ai hết những vấn đề và đặc điểm của cộng đồng, những tài nguyên đang có, những nhu cầu bức thiết cũng như cơ cấu quyền lực địa phương, cấu trúc gia đình và xã hội, các phong tục tập quán v.v… Do đó, nếu được hướng dẫn tốt cách làm họ sẽ tham gia với y tế xây dựng chương trình sức khỏe trong suốt quá trình từ chẩn đoán cộng đồng đến tổ chức thực hiện và lượng giá.
Chức năng và nhiệm vụ cụ thể tùy y tế và cộng đồng đề ra cho họ. Nói chung, dựa trên các yếu tố của SSSKBĐ bao gồm các mặt phòng bệnh, điều trị và giáo dục sức khỏe, đồng thời tham gia vào các hoạt động phát triển khác của địa phương. Họ cần thiết phải biết sơ cấp cứu, điều trị bệnh và chấn thương thông thường trong phạm vi cho phép. Đừng quên điều trị tốt có thể nâng uy tín, nhưng nếu chỉ chú trọng điều trị sẽ thất bại vì họ tự biến mình thành một “y tá dở”.

Phòng bệnh và GDSK sẽ là nhiệm vụ chính của NVSKCĐ: Vệ sinh môi trường, Vệ sinh lao động, Sức khỏe bà mẹ và trẻ em, Kế hoạch hóa gia đình, Dinh dưỡng, Tiêm chủng v.v… NVSKCĐ chịu trách nhiệm vãng gia, thu thập thông tin, lưu giữ hồ sơ, tham gia các công tác phát triển khác do cộng đồng đề ra.

Họ cần được làm trong một ê-kíp có thể kết hợp với Chữ thập đỏ, vệ sinh viên, cô mụ vườn được tái huấn luyện, thầy lang v.v…

Về tỷ lệ, tùy nơi, tùy chương trình, trung bình 1 NVSKCĐ cho 50 hộ gia đình.

4. Tuyển chọn
“NVSKCĐ là người từ cộng đồng và do cộng đồng tuyển chọn”. Tuy nhiên, như đã nêu trên, NVSKCĐ cũng có thể là người từ bên ngoài, tình nguyện làm việc toàn phần hoặc bán thời gian cho cộng đồng.

4.1. Chọn ai?
Ngưòi từ cộng đồng hay ngưòi ngoài cộng đồng, ai tốt hơn? Người ngoài cộng đồng dễ chiếm được lòng tin hơn vì thường “Bụt nhà không thiêng”; nhưng mặt khác, về lâu về dài, thì người ngoài cộng đồng sẽ tạo ra sự lệ thuộc, làm mất tính tự lực tự quyết của cộng đồng, do vậy, tốt nhất vẫn là người tại chỗ.

4.2. Ai chọn?
Cộng đồng chọn thì cộng đồng sẽ chấp nhận và trong quá trình chọn lựa này, cộng đồng đã trực tiếp tham gia. Ngoài ra NVSKCĐ được chính cộng đồng chọn sẽ cảm thấy có trách nhiệm với cộng đồng và gắn bó mật thiết hơn với cộng đồng.

4.3. Tiêu chuẩn
Chọn người tử tế, có tinh thần trách nhiệm, khiêm tốn, chín chắn, cởi mở, ham học hỏi, quan tâm đến các vấn đề sức khỏe của cộng đồng, có nếp sống lành mạnh (không rượu chè, thuốc lá…) được cộng đồng quí mến….

4.4. Trình độ văn hóa
Trình độ văn hóa không cần cao, dễ hòa đồng bà con, và không bỏ cộng đồng để đi nơi khác. Họ cũng là người có khả năng thuyết phục, kể chuyện hay, hoạt bát, giỏi vận động, giỏi tổ chức và thông hiểu phong tục tập quán địa phương…Những người có uy tín ở địa phương như hội viên chữ thập đỏ, thầy lang, cô mụ vườn, thầy giáo, người về hưu… dễ dàng được chọn.

4.5. Nam nữ
Có nơi cần nữ vì tính dịu dàng, nhẫn nại, thận trọng, lại tiện cho việc chăm sóc phụ nữ và trẻ em (chiếm tỷ lệ 3/4 dân số ở địa phương), gần gũi gắn bó với xóm giềng, dễ gặp gỡ. Có nơi chọn nam vì nam giới đi lại dễ dàng hơn, xốc vác, lanh lẹ, có thể làm việc nặng v.v…

Nếu là chương trình Sức khỏe bà mẹ và trẻ em, kế hoạch gia đình… thì nên chọn nữ, còn về Môi trường, Chống dịch thì có thể chọn nam. Cả hai thì tốt.

4.6. Tuổi
Tuổi tốt nhất khoảng 25-40. Trẻ quá không có được uy tín, tinh thần trách nhiệm chưa cao. Lớn quá cũng bất tiện vì bận bịu, trừ trường hợp về hưu có nhiều thời gian và sẵn sàng tham gia công tác xã hội.

5. Huấn luyện
NVSKCĐ học là để làm, chứ không phải học để biết. Do đó, thầy phải được chọn lựa kỹ, xác định rõ là dạy cái gì, dạy cách nào. Nội dung cần là:
- Một số kỹ năng thực hành;
- Những kiến thức cơ bản cần thiết;
- Các kỹ năng truyền thông, giao tiếp, vận động;
- Kỹ năng tổ chức.
Kỹ năng truyền thông và tổ chức rất quan trọng, thường hay bị bỏ qua trong lúc xây dựng chương trình huấn luyện NVSKCĐ.

5.1. Thời gian
Tuỳ mục tiêu
- Thường khoảng 3 tuần.
- Cũng có thể học 1 tuần rồi bồi dưỡng dần sau.

5.2. Nội dung
Cần có sự “Tham gia cộng đồng” ngay trong giai đoạn lập chương trình. Chương trình phải dựa trên phân tích nhu cầu sức khỏe của cộng đồng, các yếu tố kinh tế văn hóa xã hội, nhiệm vụ cụ thể của NVSKCĐ, các điều kiện làm việc, từ đó liệt kê các kỹ năng, thái độ, hành động mà người NVSKCĐ cần có để lập chương trình; phải xác định rõ phương pháp, thời khóa biểu và lượng giá trước, sau lớp và về lâu dài.

5.3. Phương pháp
Phải được coi trọng như nội dung. Học cách nào sẽ ứng dụng cách đó khi công tác. Phương pháp giáo dục chủ động với thảo luận nhóm, tham quan, sắm vai, giải quyết một vấn đề cụ thể… thường có kết quả tốt. Nên đi từ một vấn đề thực tế cụ thể của địa phương để dẫn dắt vào nội dung, gần gũi và sinh động.

5.4. Học cụ
Tài liệu huấn luyện (nên tự soạn cho phù hợp, ngôn ngữ, hình ảnh, thí dụ… lấy từ thực tế ở địa phương), các phương tiện nghe nhìn… không cần kỹ thuật cao (laptop, projector…). Nên chế tạo các học cụ với phương tiện sẵn có tại chỗ để tránh tính ỷ lại của học viên sau này và giúp họ tự tin hơn khi về công tác.

5.5. Nơi học
Học ngay tại cộng đồng là tốt nhất. Dạy NVSKCĐ tại bệnh viện sẽ thất bại, vì sẽ biến họ thành y tá “dở”. Nhưng có thể tham quan bệnh viện quận huyện để có dịp tiếp xúc các bệnh thường gặp ở cộng đồng.

5.6. Người dạy
Thường không đạt yêu cầu vì người dạy không biết cách dạy, coi NVSKCĐ là NV Y tế! Nếu bác sĩ hay y tá dạy thì cần phải được tập huấn kỹ trước. Một chương trình đào tạo ngắn ngày, nhiều đợt, nâng cao dần, có lợi hơn là học tập trung nhiều ngày. Vừa học vừa hành để rút kinh nghiệm. Đào tạo theo phương pháp giáo dục chủ động sẽ phát huy được tính tự chủ cao của học viên.

Nên có nhiều thầy, có thể là những NVSKCĐ khóa trước, có kinh nghiệm thực tế, nhân viên phát triển cộng đồng, cán bộ y tế và các ngành liên quan khác (tâm lý, xã hội…)

6. Thù lao
Đây là một vấn đề rất quan trọng để có thể duy trì hoạt động của mạng lưới NVSKCĐ. Nguyên tắc chung là tùy hoàn cảnh kinh tế xã hội của cộng đồng. Chính họ sẽ là người trả công cho NVSKCĐ bằng tiền, bằng hiện vật hay cách nào khác một cách xứng đáng mới có thể duy trì được hoạt động bền lâu. Điều không kém quan trọng là họ phải được tôn vinh đúng mực, được địa phương đánh giá trong các buổi sinh hoạt để động viên khuyến khích. (Một miếng giữa làng bằng một sàng trong bếp!)

7. Tương lai nghề nghiệp
Cần quan tâm đến tương lai nghề nghiệp của người NVSKCĐ. Ở Tây Ấn, 62% NVSKCĐ muốn thăng tiến trong ngành y. Tuy nhiên, nghiêng hẳn về y là làm lệch mối quan hệ và không còn hiệu quả nữa vì họ sẽ trở thành một nhân viên y tế mất rồi!

Do nhiều nguyên nhân, tỷ lệ bỏ cuộc khoảng 20% sau 1-2 năm. Có nơi, như chương trình dinh dưỡng ở Ấn (Kasa Palghar) bỏ cuộc 60% sau 2 năm. Nam giới bỏ cuộc nhiều hơn nữ giới. Lý do: trả công thấp, làm việc nặng, kiếm được việc khác hoặc lập gia đình.

8. Hỗ trợ
Thiếu sự hỗ trợ của hệ thống y tế, NVSKCĐ sẽ không thể hoạt động có hiệu quả.

8.1. Hỗ trợ thuốc men – trang bị
Phát triển mạng lưới, mở rộng độ bao quát để có thể tiếp cận đến từng người dân thì không thể không tăng cường thuốc men và trang bị, đặc biệt ở nông thôn, bà con rất hy vọng ở mạng lưới NVSKCĐ. Cần cấp đủ thuốc thông thường – theo danh mục cho phép NVSKCĐ sử dụng – và phải là thuốc tốt về chất lượng, bổ sung kịp thời. Điều này giúp tăng uy tín của mạng lưới. NVSKCĐ cần biết sử dụng thông thạo thuốc nam và các biện pháp chữa trị không cần thuốc. Ngoài thuốc, cần trang bị ống nhiệt kế, cân trẻ con, biểu đồ tăng trưởng, ORS, và các phương tiện Giáo dục sức khỏe (tranh ảnh, sổ tay, sách lật, bướm…).

8.2. Giám sát
Sinh hoạt hàng tháng với Trạm y tế là cách giám sát tốt nhất, đồng thời nâng cao trình độ, bồi dưỡng ”nghiệp vụ”. Cần chú ý một lần nữa “nghiệp vụ” đây không phải là ”chữa bệnh”. Ở nơi xa xôi cần bố trí một “điểm” hướng trợ, giúp đỡ cho NVSKCĐ khi cần tham khảo, có thể là một NVSKCĐ khóa đàn anh, một nhân viên y tế, một người trong Ban chỉ đạo chương trình sức khỏe. Có sự hỗ trợ này, người NVSKCĐ vững tâm hơn.

Giám sát tốt dễ thành công hơn. Giám sát là nhằm hỗ trợ và giúp đỡ hơn là kiểm tra, thanh tra. Nên có Check-list để đánh giá chính xác NVSKCĐ nên có đại diện trong Ban chỉ đạo chương trình sức khỏe. Tiếng nói của họ phải có trọng lượng như các thành viên khác.

9. Kết luận
Để thực hiện SSSKBĐ, cần thiết phải có mạng lưới NVSKCĐ. Đó là những người được tuyển chọn từ cộng đồng, được huấn luyện để thực hiện một hay nhiều chương trình sức khỏe, có mối quan hệ mật thiết với cộng đồng, và được sự hỗ trợ tích cực của y tế. Cần xác định rõ vai trò “cầu nối”, ”người trung gian”, “người xúc tác” của NVSKCĐ – mà nhiệm vụ chủ yếu là giáo dục sức khỏe, nâng cao sức khỏe của cá nhân và cộng đồng, góp phần vào sự phát triển kinh tế xã hội của địa phương.

Đừng biến NVSKCĐ thành một người y tá “dở” của Trạm y tế hay người “sai vặt” cho y tế. Cần nuôi dưỡng mạng lưới tương xứng với công lao đóng góp của họ. Để có thể duy trì hoạt động, cần có nội dung cụ thể, có hệ thống hỗ trợ và lượng giá. NVSKCĐ là nơi thực hiện lồng ghép tốt nhất cho các Chương trình sức khỏe có mục tiêu. Không nên đào tạo quá nhiều NVSKCĐ mà nên tổ chức làm việc có ê-kíp, có lồng ghép ngay từ đầu. Nhờ vậy đỡ tốn kém hơn.

Nhiệm vụ Trưởng Trạm y tế là nắm rõ chức năng nhiệm vụ của mạng lưới NVSKCĐ để tham gia trong tuyển chọn, huấn luyện, hỗ trợ và giám sát; tổ chức sinh hoạt định kỳ, thường xuyên chăm lo bồi dưỡng để duy trì hoạt động tốt cho mạng lưới NVSKCĐ.

(Chỉnh sửa: 11/2011)
Tài liệu tham khảo (lược)
………………………………………………………………………………………………………………………
Nguồn: BS Đỗ Hông Ngọc
Tài liệu huấn luyện Giáo dục sức khỏe & Nâng cao sức khỏe
Trung tâm Truyền thông-Giáo dục sức khỏe TP. HCM ấn hành, 1999,tái bản 2003.
Website: www.dohongngoc.com
Email: dohongngocbs@gmail.com

BS. Đỗ Hồng Ngọc
Trưởng Bộ môn Khoa học hành vi & GDSK
Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch

1. Từ một vài kinh nghiệm:

Tôi xuất thân từ lâm sàng (lãnh vực điều trị), vốn là bác sĩ trưởng phòng Cấp cứu BV Nhi đồng Saigon trước kia, sau 1975 là Trưởng khu phòng khám – Cấp cứu của BV Nhi Đồng 1 Tp.HCM. Hằng ngày nhìn bệnh nhân chết thương tâm với những thứ bệnh tật có thể phòng ngừa được mà không khỏi đau lòng. Có bé chết vì Sốt bại liệt, có bé chết vì bạch hầu ác tính, chết vì sốt xuất huyết, vì viêm ruột hoại tử, não mô cầu… và nhiều cas chết vì ngộ độc thuốc trừ sâu, vì tiêu chảy mất nước, vì suy dinh dưỡng kwashiorkor hay marasmus. Một nghiên cứu của chúng tôi về tình hình nhập viện và tử vong của trẻ em tại phòng Cấp cứu cho thấy có đến 2/3 là những bệnh có thể phòng tránh được. Ngay từ thời đó, chúng tôi đã ra khỏi 4 bức tường bệnh viện, theo phương châm phòng bệnh là chính, đi điều tra thực địa về Viêm ruột hoại tử tại cộng đồng, khảo sát nhiễm Não mô cầu tại các trường học… Khi dịch viêm não Nhật bản B bùng phát, chúng tôi cùng với viện Pasteur đến tận rừng U Minh thượng để khảo sát dịch tễ và tìm hiểu kiến thức thái độ hành vi của người dân. Tôi thấy mình là một người bác sĩ ngồi đợi bệnh nhi ở phòng cấp cứu là không đủ mà phải được trang bị thêm kiến thức và kỹ năng về dịch tễ học, phải biết điều tra KABP. Khi dịch sốt xuất huyết tràn lan gây nhiều tử vong ở các tỉnh phía nam thì chúng tôi thường tổ chức các đợt đi “công tác tuyến” ở các tỉnh bạn, trao đổi kinh nghiệm điều trị nhằm hạ thấp tỷ lệ tử vong cùng các đồng nghiệp, hướng dẫn bà con biết cách phòng tránh. Tôi thấy mình phải được trang bị thêm kỹ năng truyền thông, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng tổ chức và huấn luyện… Không chỉ vậy, còn phải biết cách vận động chính quyền địa phương để được sự ủng hộ của họ trong các chương trình can thiệp, phối hợp với các ban ngành đoàn thể, huấn luyện mạng lưới Chữ thập đỏ, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, Hội Liên hiệp Thanh niên, đào tạo mạng lưới Nhân viên sức khoẻ cộng đồng, để có được sự tham gia tích cực của mọi người. Đôi khi phải vận động giới truyền thông. Tôi thấy mình phải học làm vận động ủng hộ (advocacy), biết tạo sự tham gia, biết phối hợp liên ngành. Bởi vì sức khỏe của họ, của gia đình họ, của cộng đồng họ ở trong tay họ, chớ không phải ở trong tay chúng tôi, các thầy thuốc ngồi đợi bệnh ở phòng cấp cứu.

Khi tôi rời BV Nhi đồng 1 về phụ trách Trung tâm Thông tin Tuyên truyền Y học (T6 Y học), nay là Trung tâm Truyền thông-Giáo dục sức khỏe (T4G), các đồng nghiệp tôi ở bệnh viện, trong đó có bác sĩ B.V.C, người thay tôi tại khoa Cấp cứu, ngạc nhiên hỏi sao lại bỏ đi. Mười năm sau, chính anh bảo tôi về T4G là đúng. Lúc đó BV Nhi đồng đang phải đối phó với những vụ ngộ độc thuốc diệt cỏ, có trường hợp phải truyền 7 lít máu tươi mới cứu được một bệnh nhi, phải nhờ đến giới truyền thông lên tiếng cảnh báo người dân.

Thực ra, chính vụ ngộ độc phấn rôm chứa warfarine năm 1981 mới làm cho tôi quyết định chuyển hướng, từ lâm sàng sang lãnh vực săn sóc sức khỏe ban đầu và truyền thông thay đổi hành vi. Trận dịch năm đó giết nhiều trẻ sơ sinh từ vài tuần đến 1 tháng rưởi tuổi. Tử vong lúc đầu đến 75%. Trong hơn 2 tháng, BV Nhi đồng 1 và 2 nhận gần 300 trường hợp. Ngành Y tế thành lập nhóm nghiên cứu khoa học (NCKH) nhưng lúng túng, nghi ngộ độc mà không biết nguyên nhân để giải quyết. Nhờ GS Martin Brouyer từ Paris, chuyên gia dịch tễ học độc chất sang giúp đã nhanh chóng xác định được độc chất là warfarine trong phấn rôm giả. Và chỉ trong một tuần lễ, nhờ truyền thông đại chúng, nhờ lực lượng công an, đã dập tắt trận dịch vô cùng nguy hiểm này!

Năm 1983, khi dự Hội thảo về Săn sóc sức khỏe ban đầu (SSSKBĐ) cho trẻ em do Thụy Điển tổ chức tại Hà Nội, tôi nhận ra rằng đây mới là một chiến lược căn cơ giúp “tạo ra, bảo vệ và nâng cao” sức khỏe trẻ em, không dựa vào bệnh viện mà dựa trên sự tham gia của cộng đồng, với sự phối hợp liên ngành và kỹ thuật học thích hợp, không cầu kỳ, tốn kém, trong đó vai trò của truyền thông, giáo dục sức khỏe, nâng cao dân trí là hàng đầu. Khi về, tôi triển khai Chương trình SSSKBĐ cho trẻ em Phường 13, Q.6 trong 2 năm 1984-1986 để rút kinh nghiệm thực tiễn và đã đạt được những thành tựu đáng khích lệ. Sau đó, tôi được rút về phụ trách T4G trực thuộc Sở y tế. BS Dương Quang Trung thành lập Ban thư ký Chương trình Săn sóc sức khỏe ban đầu của Sở, 1986 ( Đỗ Hồng Ngọc, trưởng ban, Lê Trường Giang, thường trực, Nguyễn Thanh Nguyên, Dương Đình Công, Nguyễn Ngọc Chiếu) triển khai Nghiên cứu mô hình “ Săn sóc sức khỏe ban đầu toàn diện” tại xã Hiệp Phước, Nhà Bè, một xã khó khăn, nghèo nhất thành phố lúc bấy giờ mà nếu thành công thì tất cả các phường xã khác đều có thể thực hiện được. Quả thực chương trình đã thành công và trở thành một mô hình, được nhân rộng khắp TP và một số tỉnh phía Nam, sau này cũng là điểm thực tập cộng đồng cho sinh viên y khoa Trung tâm Đào tạo và Bồi dưỡng Cán bộ y tế Thành phố Hồ Chí Minh khi trường được thành lập vào năm 1989.

Năm 1988, tôi lại được cử đi dự Hội nghị Đào tạo “Chuyên viên phát triển sức khỏe” tại Cairo, Ai Cập do Tổ chức Sức khỏe Thế giới (WHO) tổ chức. Khi về trình bày lại kết quả tại Sở Y tế thì BS Dương Quang Trung cho biết anh đã chuẩn bị thành lập trường, với mục tiêu đào tạo mới, với phương pháp mới, phù hợp với định hướng này của WHO. Tôi vẫn nhớ lời anh Tư Trung nói: “Nếu chỉ cần tăng cường nhân lực y tế cho thành phố, tôi có thể gởi một trăm sinh viên nhờ Đại học Y dược đào tạo không khó, nhưng chúng ta cần là cần cách đào tạo mới, người thầy thuốc vừa giỏi lâm sàng vừa giỏi cộng đồng”. Và TTĐT và BDCBYT TP ra đời, bao gồm cả hệ thống Đại học và Trung học y tế. Một quyết định táo bạo, mang tính đột phá.

2. Đến nhu cầu thực tiễn:

Trong Hội nghị về “Chuẩn đầu ra và Chương trình đào tạo bác sĩ đa khoa hệ chính quy” do ĐHYK Phạm Ngọc Thạch tổ chức tại Long Hải ngày 27-28.11.2010 có một số ý kiến đóng góp của các đại biểu rất đáng quan tâm. Bác sĩ Giám đốc Bệnh viện quận Bình Tân nói ông đang có nhu cầu tuyển dụng bác sĩ, sẵn sàng “đầu tư” bằng cách chọn một số sinh viên y khoa ở các năm cuối, trả lương, cho thực tập tại bệnh viện để sau này khi ra trường về làm việc cho bệnh viện. Dân số quận sẽ tăng lên một triệu trong thời gian tới. Bệnh viện sẽ từ 300 giường nâng lên 500 giường và đang rất cần bác sĩ. Hiện quận có 5 khu công nghiệp, dân nhập cư đông, thường xảy ra những vụ ngộ độc thực phẩm tập thể. Bác sĩ Giám đốc BV Thủ Đức nói bệnh viện hiện có 500 giường và sẽ được nâng lên 1.000 giường và cũng đang có chiến lược “chiêu mộ” bác sĩ. Đó là những ý kiến của các nhà quản lý y tế cơ sở có tầm nhìn, muốn đầu tư phát triển bệnh viện trong tương lai, nhằm đáp ứng nhu cầu khám chữa bệnh cho người dân địa phương mình quản lý.

Thế nhưng, câu hỏi đặt ra là nếu tình trạng ngộ độc thưc phẩm tập thể hằng loạt cứ xảy ra thường xuyên ở các khu công nghiệp, tình trạng nhiễm HIV/AIDS âm thầm phát triển, tình trạng phá thai phạm pháp, ma túy, mại dâm với bệnh lây truyền qua đường tình dục phát triển trong giới thanh niên trẻ nhập cư, thường xuyên di động từ vùng này sang vùng khác, dịch bệnh sốt xuất huyết người lớn, dịch rubella… lan tràn thì ta sẽ làm gì đây? Sẽ tiếp tục tăng thêm giường bệnh, đào tạo thêm bác sĩ? Hay sẽ phải khảo sát mô hình bệnh tật, tình trạng môi trường, tình hình kinh tế – văn hóa – xã hội của địa phương trong thời kỳ mới, thời kỳ công nghiệp hóa, di dân tự do, giao lưu mở rộng mà một căn bệnh như SARS, Cúm A H1N1… có thể lây lan rất nhanh? Hay phải giám sát cộng đồng, nắm được diễn biến dịch bệnh từ nhiễm trùng đến dịch bệnh mạn tính không lây để kịp thời đối phó, bảo vệ sức khỏe người dân, nâng cao chất lượng cuộc sống? Tình trạng béo phì đi kèm với tiểu đường, tim mạch ra sao hay chỉ trang bị thêm máy móc xét nghiệm? Làm cách nào để ngăn chặn tác hại của thuốc lá, mầm mống gây ung thư hay chỉ mở thêm khoa ung bướu? Làm cách nào để ngăn chặn tình trạng say xỉn, gây tại nạn thương tích hay chỉ phát triển thêm giường bệnh cho khoa chấn thương chỉnh hình? Làm cách nào giảm được tình trạng tâm thần trong học sinh, trong gia đình, xã hội, hay sẽ mở thêm bệnh viện cho người đã lên cơn? Để có thể thâm nhập được vào khu chế xuất, can thiệp được vào khu công nghiệp có hàng chục ngàn công nhân, người thầy thuốc ở cơ sở không thể không biết cách vận động ủng hộ (advocacy), vận động chính sách. Cũng vậy, không thể không học quản lý kinh tế – y tế để biết phân bố tài nguyên có hạn, sử dụng nguồn nhân lực hiệu quả.

3. Lịch sử phát triển y hoc và hướng đào tạo mới:

Theo W.L.Barton, lịch sử phát triển y học có thể chia ra làm 5 thời kỳ:

Thời kỳ y học kinh nghiệm: (trước 1850): Dựa trên Triệu chứng học. Nghiên cứu về lịch sử, những bài giảng và kinh nghiệm của các danh y tiền bối.

Thời kỳ y học cơ sở (1850 – 1900): Đánh dấu bằng sự khám phá ra vi trùng, được coi là nguyên nhân sinh bệnh. Y học tập trung vào Bệnh học.

Thời kỳ y học lâm sàng (1900 – 1950): Quan tâm đến “người bệnh”, một cá nhân. Nghiên cứu chủ yếu về lâm sàng, về sinh y học. Tâm lý học, Xã hội học có được chú ý trong điều trị, là môn học phụ.

Thời kỳ Y tế công cộng (1950 – 1975): Là thời kỳ của hóa trị liệu nhờ khám phá ra kháng sinh và thuốc trừ sâu, nhờ hiểu biết mối tương quan giữa bệnh tật và môi trường. Các yếu tố văn hóa xã hội được quan tâm, các dịch vụ y tế được đưa đến gần dân. Nhưng nguyên nhân sâu xa của tình trạng kém sức khỏe của cộng đồng lại nằm ở chỗ thiếu dinh dưỡng, dân số tăng nhanh, thiếu kiến thức trong chăm sóc sức khỏe, các bệnh nghề nghiệp…và ô nhiễm môi trường do chính con người tự gây ra. Các dịch vụ y tế một mình không thể mang lại sức khỏe cho mọi người được!

Thời kỳ Y học – Phát triển: Đánh dấu bằng Hội nghị Alma-Ata năm 1978, đã xem xét lại khái niệm sức khỏe một cách toàn diện, bao gồm các yếu tố kinh tế-văn hóa-xã hội, và khẳng định sức khỏe là quyền con người, quyền công dân, với trách nhiệm của từng cá nhân, gia đình và cộng đồng. Săn sóc sức khỏe ban đầu là chìa khóa, một phương pháp tiếp cận mới để đạt mục tiêu trên. Sức khỏe gắn liền với phát triển kinh tế xã hội, đòi hỏi phải có sự tham gia của cộng đồng và sự phối hợp liên ngành.

Y học đã chuyển hướng từ săn sóc sức khỏe cá nhân đến sức khỏe cộng đồng, từ y học điều trị đến y học dự phòng, đến sức khỏe và phát triển; từ hoạt động cá nhân (dựa chủ yếu vào bác sĩ) đến lồng ghép liên khoa (interdisciplinary) và phối hợp liên ngành (intersectoral), sẽ phải chú trọng đến các khoa học quản lý, các khoa học xã hội, chính sách y tế v.v…

Từ năm 2000 đến nay, khoa học y học đã tiến triển vượt bậc: vẽ được bản đồ gène người, sinh sản vô tính, DNA nhân tạo để hình thành tế bào sống, euthanasia… đặt ra nhiều vấn đề mới cho y học, y đức, bên cạnh đó, vấn đề toàn cầu hóa, thế giới phẳng, công nghiệp hóa đưa đến sự hủy hoại môi trường, sự nóng lên của trái đất làm phát triển sinh vật mới, tăng độc lực gây nhiều bệnh tật, lây lan nhanh chóng, mô hình bệnh tật thay đổi. Vấn đề môi trường, vấn đề di dân, chọn giới tính, vấn đề dân số già đi- sinh các bệnh mạn tính và tạo gánh nặng về kinh tế xã hội- không ngừng đặt ra cho công tác đào tạo và nghiên cứu mới.

Hôi nghị WHO tại Cairo, Ai Cập năm 1988, đã đề ra một chương trình đào tạo người thầy thuốc mới, với danh xưng mới là “Chuyên viên phát triển sức khỏe” (Health Development Specialist). Theo đó, đây là một loại “chuyên viên” đặc biệt, một loại “thầy thuốc tổng quát” có khả năng thưc hiện “phát triển sức khỏe” cho cộng đồng..

“Phát triển sức khỏe” được định nghĩa:

“… là một tiến trình làm thay đổi thái độ và một loạt các hành động, thực hiện trong một cố gắng có tổ chức nhằm tạo ra một tình trạng cân bằng và sảng khoái về thể chất, tâm thần và xã hội cho tất cả mọi người, mọi cộng đồng trong xã hội, trên các đặc trưng về chính trị, văn hóa, kinh tế, xã hội hiện có”.(T. Fulop).

Chuyên viên phát triển sức khỏe là người có năng lực:

- Lập kế hoạch phát triển sức khỏe, đề ra các chương trình, xây dựng kinh phí, tổ chức thực hiện, giám sát và lượng giá các chương trình sức khỏe;
- Phối hợp được các chuyên khoa khác nhau, lồng ghép với các chương trình phát triển;
- Hiểu biết các khoa học khác như chính trị, kinh tế, xã hội học…;
- Có kiến thức rộng về Y tế công cộng, có khả năng và nghệ thuật lãnh đạo; nhạy cảm với các vấn đề chính trị, văn hóa xã hội…;
- Làm việc theo ê kíp với nhân viên y tế và ngoài y tế tại cộng đồng;
- Không chỉ là người thực hiện mà còn là người có khả năng tham mưu chiến lược.

4. Săn sóc sức khỏe ban đầu trong tình hình hiện nay:

Từ Hội nghị Alma-Ata 1978 đến nay, đã có 4 hội nghị quốc tế xem xét lại toàn bộ chiến lược SSSKBĐ để điều chỉnh cho phù hợp với tình hình mới. Tại Madrid, 2003, Hội nghị đã đưa ra những định hướng chiến lược cho SSSKBĐ nhằm đạt Mục tiêu Sức khỏe cho mọi người ở thế kỷ 21 và Mục đích Phát triển Thiên niên kỷ (Millennium Development Goals) do Liên Hợp Quốc đề ra. Tại Argentina, 2007, Hội nghị quốc tế về Sức khỏe cho Phát triển của WHO khẳng định lại SSSKBĐ là chìa khóa để đạt mục đích Phát triển thiên niên kỷ với nhiều cơ hội và thách thức mới.

Phúc trình năm 2008 của Tổ chức sức khỏe thế giới (The World Health Report 2008) một lần nữa khẳng định: Săn sóc sức khỏe ban đầu: “Bây giờ hơn bao giờ hết!” (Primary Health Care: “Now More Than Ever”).

Bởi hơn bao giờ hết, chúng ta đang đứng trước những thách thức lớn về tình hình sức khỏe với sự chuyển dịch mô hình bệnh tật gắn với sự phát triển trong một thế giới phẳng, toàn cầu hóa, công nghiệp hóa:

- Các bệnh dịch mới phát sinh, lây lan nhanh trong một thế giới toàn cầu hóa: HIV/AIDS, SARS, H5N1, H1N1…; các bệnh dịch cũ bộc phát: Lao, Sốt rét, Tả…; các bệnh dịch mạn tính không lây: Ung thư, Tiểu đường, Tâm thần…; các bệnh do hành vi lối sống từ các yếu tố nguy cơ như rượu, thuốc lá, dinh dưỡng (béo phì/suy dinh dưỡng)…

- Vấn đề thương tích do bạo hành, vũ khí, chiến tranh, tai nạn giao thông;

- Vấn đề trẻ tật nguyền (bệnh thai nhi)…

- Vần đề di dân làm thay đổi cấu trúc cộng đồng; vấn đề chọn giới tính làm xáo trộn cân bằng sinh học; vấn đề gia tăng khoảng cách giàu nghèo…

- Mạng lưới y tế rệu rả, thiếu nhân lực phù hợp.

Những vấn đề đặt ra đó đòi hỏi một tầm nhìn rộng, một chiến lược đào tạo đa năng cho người thầy thuốc để đáp ứng nhu cầu và đòi hỏi của cuộc sống.

5. Mục tiêu đào tạo của Trung tâm đào tạo và Bồi dưỡng cán bộ y tế Thành phố HCM (nay là Trường ĐHYK Phạm Ngọc Thạch):

Hội nghị “Chuẩn đầu ra và Chương trình đào tạo bác sĩ đa khoa hệ chính quy” của Trường ĐHYK Phạm Ngọc Thạch tổ chức ngày 27-28/11/2010 đã đưa ra mô hình “Chuẩn đầu ra” của một bác sĩ theo CANMEDS 2005, theo đó, người bác sĩ hôm nay cần đạt những tiêu chí như là một:

• Chuyên gia y khoa (Medical expert)
• Nhà truyền thông (Communicator)
• Người phối hợp (Collaborator)
• Nhà quản lý (Manager)
• Người vận động chính sách y tế (Health Advocate)
• Một học giả (Scholar)
• Một nhà chuyên nghiệp (Professional).

(Source: Frank, JR., Jabbour, M., et al. Eds. Report of the CanMEDS Phase IV Working Groups.
Ottawa: The Royal College of Physicians and Surgeons of Canada. March, 2005,
Theo Phạm Đăng Diệu)

Nhìn lại Mục tiêu đào tạo của TTĐT và BDCBYT TP từ ngày mới thành lập (1989) nay là ĐHYK PNT là: “… nhằm đào tạo các “Bác sĩ tổng quát hướng về cộng đồng”, phục vụ cho sức khỏe và phát triển.

Sau tối thiểu 6 năm đào tạo, người bác sĩ tổng quát có khả năng:

1. Phát hiện, phân tích, phòng ngừa, điều trị, phục hồi những vấn đề sức khỏe của cá nhân, gia đình và cộng đồng. (Medical expert)
2. Nâng cao sức khỏe cá nhân, gia đình và cộng đồng. (Communicator)
3. Quản lý các cơ sở y tế, các chương trình sức khỏe và sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên. (Manager)
4. Có kỹ năng đào tạo, tự đào tạo và nghiên cứu khoa học. (Scholar)
5. Sử dụng được phương pháp cộng đồng và làm việc theo nhóm. (Collaborator)
6. Góp phần nâng cao dân trí về phương diện sức khỏe. (Health Advocate)
7. Lượng giá một cách có hệ thống và thường xuyên (Professional)

Nếu đối chiếu Mục tiêu của TTĐT và BDCBYT (1989) với CANMEDS 2005 ta thấy gần như hoàn toàn phù hợp. (Ghi chú: phần tiếng Anh do tác giả chú thích dựa theo CANMEDS để tiện đối chiếu).

Tôi còn nhớ năm 1989, để chuẩn bị cho khung chương trình đào tạo mới: “Đào tạo dựa vào cộng đồng” này, nhóm phụ trách nội dung Khối “Sức khỏe cộng đồng” (bên cạnh Khối y học cơ sở và Khối y học lâm sàng) – do Bác sĩ Dương Quang Trung, Giám đốc Sở Y tế kiêm Giám đốc Trung tâm lãnh đạo – cùng BS Nguyễn Văn Truyền, BS Đỗ Hồng Ngọc, BS Lê Trường Giang, BS Nguyễn Thanh Nguyên, BS Dương Đình Công… đã liên tục có những buổi họp tại nhà BS Nguyễn Văn Truyền ở Đakao để thiết kế chương trình trong đó có 3 tuần lễ gọi là “Nhập môn Sức khỏe cộng đồng”. Các sinh viên ngay từ bước đầu vào trường đã đựơc giới thiệu hệ thống y tế, đựơc tiếp cận cộng đồng, được đi tham quan các cơ sở phòng bệnh, chữa bệnh của Thành phố… và sau đó là những bài học lý thuyết trên cơ sở phương pháp giáo dục chủ động. Đó là một điểm đặc sắc riêng của Trường ĐHYK Phạm Ngọc Thạch vẫn được duy trì cho đến nay.

6. Kết luận:

Đào tạo ra một thầy thuốc như thế nào là một câu hỏi lớn. Phải chăng ta chỉ cần đào tạo ra một bác sĩ như một “kỹ thuật viên cao cấp” – chỉ biết chữa trị bệnh tật cho từng cá thể, không quan tâm đến sức khỏe cộng đồng, sức khỏe và phát triển? Hay ta hướng tới đào tạo một trí thức ngành y, nghĩa là một người có tầm suy nghĩ, có tư duy độc lập, có cái nhìn toàn diện về sức khỏe người dân trong một xã hội đang biến chuyển. Trí thức ngành y còn là người nêu cao tấm gương đạo đức y học, tuân thủ nghĩa vụ luận y khoa, ý thức giữ gìn uy tín nghề nghiệp, một nghề nghiệp cao quý, luôn được mọi xã hội tôn trọng từ ngàn xưa.

Chương trình đào tạo y khoa không thể xa rời cuộc sống, xa rời nỗi đau và nỗi khổ của cộng đồng, không thể không gắn liền với sự phát triển kinh tế-văn hóa-xã hội của cộng đồng.

Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch TP.HCM – ngay từ ban đầu với tên gọi là Trung tâm Đào tạo và Bồi dưỡng Cán bộ y tế Thành phố đã khẳng định mục tiêu đào tạo của mình là Bác sĩ tổng quát hướng về cộng đồng, nhằm đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người dân thành phố, gắn liền với sự phát triển của một thành phố, trung tâm kinh tế văn hóa xã hội lớn bậc nhất của cả nước, đầu mối giao lưu quốc tế và khu vực, có những vấn đề sức khỏe phức tạp và riêng biệt. Đến nay đã có 15 thế hệ bác sĩ được đào tạo dưới mái trường này đang hoạt động hiệu quả trong mạng lưới y tế thành phố.

Đào tạo y khoa hướng về cộng đồng (Community Oriented Medical Education) là một nhu cầu của thởi đại vậy./.

(Tp.HCM  17.12.2010)

Tham khảo:

1. W.L.Barton                          Alma-Ata  Signpost to a new heath era –
The magazine of WHO. Geneve,1979
2. T.Fulop.                               The Health Development Specialist
EM/ 11th. IR. MTG. DIP. SPH/4, 1988
3. Margaret Chan.                    The Contribution of Primary Health Care to the
Millennium Development Goals, Health for Development,                          Bueros Aires, Argentiana, August, 2007
4. WHO.                                   Primary Health Care: “Now More Than Ever”.
The World Health Report 2008
5. Sở Y tế TP.HCM.                 Chương trình Hiệp Phước.
T4G TP.HCM, 1987.
6. Đỗ Hồng Ngọc.                     Săn sóc Sức khỏe Ban đầu, Sức khỏe Trẻ em
Viện Thông tin thư viện y học Trung ương, 1991
7. Đỗ Hồng Ngọc                      Săn sóc sức khỏe ban đầu
Giáo trình Y1, Sức khỏe cộng đồng, 2010
8. ĐHYK Phạm Ngọc Thạch.  Tài liệu Hội Nghị “Chuẩn đầu ra và chương trình đào tạo bác sĩ đa khoa hệ chính quy”, 2010.

Tham luận của BS Đỗ Hồng Ngọc
Trưởng Bộ môn Khoa học hành vi
& Giáo dục sức khỏe

1.     Hãy quan tâm tới “Đầu vào”: Khi nói đến “chuẩn đầu ra” cũng cần phải quan tâm đến “chuẩn đầu vào”. Đầu vào có tốt thì đầu ra mới tốt. Các ĐH Y khoa trên thế giới và trong khu vực rất chú trọng “đầu vào” Y khoa. Họ chọn sinh viên vào trường Y rất kỹ. Tại Mỹ, Canada… và các nuớc phát triển hiện nay, các trường Y khoa đào tạo bác sĩ sau Tú tài ( học 8 năm) hoặc sau Cử nhân (học 4 năm). Thí sinh sau Cử nhân buộc phải có chứng chỉ MCAT (Medical College Admission Test)  kèm một số điều kiện khác như điểm học lực, giấy giới thiệu, năng khiếu họat động ngoại khóa (thể thao, văn nghệ…) và còn trải qua một cuộc phỏng vấn sàng lọc. MCAT là một cuộc thi tổng hợp, gồm 4 phần: Vật lý và Hóa vô cơ, Sinh học và Hóa hữu cơ; một trắc nghiệm nhằm đánh giá khả năng suy luận, giải quyết tình huống của thí sinh; và một bài luận văn để đánh giá kỹ năng viết, bình luận, nhận định về một hoặc hai chủ đề cho sẵn. MCAT như vậy không chỉ nhắm đế khảo sát kiến thức các khoa học liên quan đến ngành y mà đặc biệt chú trọng đến các năng lực khác của người thầy thuốc tương lai. Tại Singapore, ngoài hệ đào tạo bác sĩ sau Cử nhân đòi hỏi phải có MCAT như trên thì hệ đào tạo sau phổ thông (Tú tài) cũng sàng lọc đầu vào rất chặt chẽ. Không chỉ dựa vào học lực hàn lâm, điểm của các môn Sinh hoc, Vật lý, Hóa học mà còn xem xét nhiều khía cạnh khác. Điểm của 3 môn khoa học căn bản trên dù cao cũng không được coi là ưu tiên.  Nghề y là một nghề đặc biệt, muốn đào tạo người thầy thuốc vừa có năng lưc chuyên môn vừa có lòng nhân ái thì điều kiện tuyển chọn cũng phải đặc biệt. Ngòai các môn Sinh, Lý, Hóa phải đạt điểm A, thí sinh phải qua hai đợt phỏng vấn, một của Hội đồng khoa nhà trường và một của  nhóm bác sĩ, điều dưỡng, sinh viên đàn anh. Trước đó thí sinh phải nộp một bộ hồ sơ gồm hai giấy giới thiệu, bản cam kết, một lý lịch họat động ngoại khóa. Hồ sơ này sẽ được nghiên cứu kỹ trước khi phỏng vấn. Thí sinh còn phải viết một bài luận văn về một đề tài cho ngay tại chỗ trong vòng 45 phút để đánh giá trình độ nhận thức, kỹ năng viết của họ.

Năm 1962- cách đây 48 năm-  tôi thi vào Y khoa Đại học đường Sài gòn thì ngoài các môn Lý, Hóa, Sinh, Sinh ngữ còn có thi “kiến thức tổng quát” với 20 câu hỏi như: Ai là ông tổ nghề y thế giới? Ai là ông tổ nghề y Việt Nam? Thầy thuốc nổi tiếng thời Tam Quốc tên là gì? Thầy thuốc nổi tiếng thời Xuân Thu tên là gì? Giá gạo trên thị trường bao nhiêu một ký? Giá than trên thị trường bao nhiêu một ký? v.v…

Từ nhiều năm qua, các trường Đại học y khoa của ta từ Bắc chí Nam thi tuyển sinh chỉ 3 môn Toán, Hóa, Sinh. Thí sinh nào giỏi Toán sẽ dễ đậu vào trường y.  Hiện nay nhiều người nghĩ nghề y là nghề dễ “hái ra tiền”, không coi học y như là một thiên hướng (vocation) nữa mà coi như một ngành kinh doanh, đầu tư để kiếm lợi nhuận về sau.
Có thể thay đổi cách tuyển sinh “đầu vào” chăng để đầu ra có chất lượng hơn, phù hợp hơn?

2.   Hãy quan tâm đến “Hộp đen” (Chương trình đào tạo). Muốn đào tạo ra một thầy thuốc như thế nào là một câu hỏi lớn. Phải chăng ta chỉ cần đào tạo một bác sĩ như một “kỹ thuật viên cao cấp” hay ta muốn đào tạo ra một trí thức ngành y thực sự? Một trí thức, nghiã là một người có tầm suy nghĩ, có tư duy độc lập, có cái nhìn toàn diện về sức khỏe người dân trong một xã hội đang biến chuyển chứ không chỉ khu trú vào kỹ thuật, kỹ năng chữa trị bệnh tật. Trí thức ngành y còn là người nêu cao tấm gương đạo đức y học, tuân thủ nghĩa vụ luận y khoa,  ý thức giữ gìn uy tín nghề nghiệp, một nghề nghiệp cao quý, luôn được mọi xã hội tôn trọng từ ngàn xưa.

Chương trình đào tạo y khoa không thể xa rời cuộc sống, xa rời nỗi đau và nỗi khổ của cộng đồng, không thể không gắn liền với kinh tế, văn hóa, xã hội của cộng đồng. Đai học YK Nha Trang chẳng hạn, làm sao lại không quan tâm gì đến sức khỏe và bệnh tật của người dân miền biển? Đại học YK Tây Nguyên ở Darlak làm sao không cần biết đến những đặc điểm văn hóa xã hội, mô hình bệnh tật của người dân miền núi, cao nguyên? Đại học YK Cần Thơ sao lại chẳng quan tâm gì đến cộng đồng miệt vườn, đồng bằng sông Cửu Long? Và cũng vậy, ĐHYK Phạm Ngọc Thạch TP.HCM sao lại không cần biết đến những vấn đề sức khỏe của cả chục triệu dân thành phố ( kể cả nhập cư, quá cảnh) với những đặc điểm rất riêng của nó?

Trên thực tế, ngay từ đầu Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch – tiền thân là Trung tâm Đào tạo và Bồi dưỡng Cán bộ y tế Thành phố- đã khẳng định mục tiêu đào tạo của mình là “Bác sĩ tổng quát hướng về cộng đồng”, đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người dân thành phố, một trung tâm kinh tế văn hóa xã hội lớn bậc nhất của cả nước, là đầu mối giao lưu quốc tế và khu vực, có những vấn đề sức khỏe phức tạp và riêng biệt.

Đến nay đã có 15 thế hệ bác sĩ được đào tạo dưới mái trường này đang họat động hiệu quả trong mạng lưới y tế thành phố. Tôi còn nhớ để chuẩn bị cho khung chương trình đào tạo mới, “đào tạo dựa vào cộng đồng” này, nhóm chủ chốt phụ trách nội dung – do Bác sĩ Dương Quang Trung, giám đốc Sở Y tế kiêm giám đốc Trung tâm lãnh đạo- có BS Nguyễn Văn Truyền, BS Đỗ Hồng Ngọc, BS Lê Trường Giang, BS Nguyễn Thanh Nguyên, BS Dương Đình Công… đã liên tục có những buổi họp tại nhà Bs Nguyễn Văn Truyền ở Đakao để thiết kế chương trình trong đó có 3 tuần lễ gọi là “Nhập môn Sức khỏe cộng đồng”. Các sinh viên ngay từ bước đầu vào trường đã đựơc giới thiệu hệ thống y tế, đựơc tiếp cận cộng đồng, được đi tham quan các cơ sở phòng bệnh, chữa bệnh… và sau đó là những bài học lý thuyết mang tính định hướng căn bản trên cơ sở phương pháp giáo dục chủ động. Bên cạnh đó, các bộ môn lâm sàng rất được coi trọng, vì thành phố có những cơ sở bệnh viện thực tập và đội ngũ thầy thuốc giỏi là khung cán bộ giảng rất tốt cho công tác đào tạo người thầy thuốc giỏi cả lâm sàng lẫn cộng đồng. Đó là một điểm đặc sắc riêng của trường ĐHYK Phạm Ngọc Thạch cho đến nay vẫn được duy trì.

“Hộp đen” còn phải làm thế nào để tạo cho  SV có tinh thần tự học, cầu tiến, có tinh thần phê phán, suy nghĩ độc lập, tinh thần khoa học và gắn bó với cộng đồng?

3.    Hãy quan tâm đến “Đầu ra”: Bên cạnh “chuẩn đầu ra” ta bàn hôm nay còn cần quan tâm đến môi trường làm việc của người thầy thuốc. Tôi còn nhớ khi ra trường thời đó, học y khoa 7 năm thì chỉ số lương bác sĩ là 720, còn các đại học 4 năm thì chỉ số lương là 420. Bác sĩ ra trường được cấp một thẻ đặc biệt để có thể đi lại trong giờ giới nghiêm nếu phải trực gác, cấp cứu bệnh nhân. Được xã hội tôn trọng như vậy, người bác sĩ cũng phải tự trọng, giữ uy tín nghề nghiệp. Những năm cuối ở trường y được học Y đức, Nghĩa vụ luận y khoa, ra hành nghề được giám sát bởi một hội đoàn nghề nghiệp (Y sĩ đoàn), vừa bảo vệ quyền lợi vừa điều chỉnh hành vi, thậm chí rút bằng cấp nếu vi phạm lỗi nặng. Bây giờ ra trường lương bác sĩ 6 năm cũng bằng lương cử nhân 4 năm, không có Y sĩ đoàn, không được học Nghĩa vụ luận y khoa, muốn hành nghề phải có giấy phép “Đăng ký kinh doanh”. Nhiều người hỏi tôi: Bác sĩ, mấy anh “kinh doanh” cái gì vậy? Tôi không trả lời được.

………………………………

Ghi chú: Trình bày tại Hội Nghị những nét chính vì không đủ thời gian.
Nay ghi lại đầy đủ để tiện tham khảo. Trân trọng. ĐHN.

Ban tổ chức họp chuẩn bị "Bàn tròn"

Sáng ngày Chủ nhật 3-10-2010, Đơn vị Sư phạm Y học và Bộ môn Khoa học hành vi & Giáo dục sức khỏe trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch đã phối hợp tổ chức Bàn tròn Sinh viên lần đầu tiên cho sinh viên Y năm thứ nhất với hai chủ đề “Vì sao chọn học ngành Y? » và « Làm thế nào để học Y cho tốt?” Buổi trao đổi kéo dài từ 8g30 đến 11g30, có sự tham gia của một số thầy cô cùng hơn năm mươi sinh viên y khoa. Đặc biệt, có sự hiện diện của thầy Dương Quang Trung, người sáng lập và là hiệu trưởng đầu tiên của trường  cũng đến chia sẻ những điều tâm huyết về ngành Y với các tân sinh viên.

Mở đầu buổi giao lưu, thầy Đỗ Hồng Ngọc đã giới thiệu chủ đề, giới thiệu các thầy cô tham dự để các sinh viên làm quen và hướng dẫn thảo luận. Các thầy cô chia sẻ thân tình về lựa chọn học ngành Y của mình. Sinh viên cũng sôi nổi chia sẻ trải nghiệm bản thân thông qua các phiếu thu thập thông tin (nặc danh).

Sinh viên đăng ký tham dự

Thống kê sơ bộ cho thấy những lý do sinh viên chọn học ngành Y như sau :

Lý tưởng giúp người: 35
Yêu thích: 25
Ý muốn của cha mẹ, người thân, gia đình: 22
Chăm sóc người thân: 13
Cảm giác quyền lực, được tôn trọng: 12
Tò mò: 7
Bản thân từng bị bệnh: 6
Theo gợi ý của thầy cô, bạn bè: 5
Đảm bảo kinh tế ổn định: 5
Ảnh hưởng phim ảnh, truyền thông: 4
Làm giàu: 3
Thấy áo blouse đẹp: 3
Kiến thức rộng: 1
Thích mổ xẻ: 1
Thích cảm giác cực nhọc: 1
Muốn được học liên tục: 1
Vì lỡ đậu vào y: 1
BS làm không phải vì tiền: 1
Có hứng thú với xác và vi khuẩn: 1

Thầy Ngọc cũng chia sẻ một số ‎‎ý kiến về lựa chọn ngành Y của các sinh viên năm thứ nhất khoá trước và những câu hỏi mà sinh viên phải trả lời khi phỏng vấn vào các trường Y khoa Anh quốc.

Tiếp theo, thầy Nguyễn Dũng Tuấn hướng dẫn thảo luận giữa các sinh viên cùng các thầy cô về kinh nghiệm học tập của mình. Điều đáng mừng là các sinh viên năm thứ nhất mới tốt nghiệp trung học nhưng đã hiểu biết rất tốt về phương pháp học tập chủ động.

Những ‎‎‎‎ý kiến của sinh viên về phương pháp học tốt như sau:
Cách ghi nhớ:

Dựng sơ đồ mindmap, dùng từ khoá: 12
Tạo liên tưởng (hình ảnh, thơ, vẽ…), học bằng nhiều giác quan: 9
Ôn lại, học đều hơn học gấp: 8
Tái cấu trúc, tổng hợp lại: 7
Áp dụng thực tế, thực hành: 7
Học thuộc lòng: 5
Giảng lại: 2

Nguồn tham khảo:

Sách, tài liệu tham khảo: 15
Internet: 7
Sách về phương pháp học: 5

Tổ chức- chiến lược:

Học nhóm: 12
Hỏi giáo viên, bạn bè: 10
Đọc bài trước khi đến lớp: 6
Nghe giảng tốt, học tại lớp: 5
Kế hoạch học tập ngắn hạn, dài hạn/ vì điểm, vì thực hành: 4
Viết ghi nhớ dán khắp nơi: 3

Tâm lý

Thư giãn khi học: 11
Không học điều mình không thích: 8
Ăn ngủ đầy đủ: 1
Học ban đêm: 1

Thầy và trò quanh Bàn tròn

Các thầy cô như thầy Phạm Đăng Diệu bộ môn Giải Phẫu, cô Thục Lan bộ môn Nội, thầy Hoàng bộ môn Khoa học hành vi và Giáo dục sức khỏe, thầy Dũng Tuấn bộ môn Sinh học tế bào … đã truyền đạt những kinh nghiệm học tập cho các sinh viên. Các thầy cô cũng nhấn mạnh không có một phương pháp học tối ưu cho mọi người, mỗi sinh viên nên tự tìm cho mình một phương pháp thích hợp nhất. Riêng với Y khoa, những điều dù mình « không thích » vẫn phải học thấu đáo để có thể trở thành một người thầy thuốc giỏi. Thầy Đỗ Hồng Ngọc chiếu một số hình ảnh và trình bày các cách vượt qua stress trong đời sống hàng ngày cũng như trong học tập của người sinh viên.

Cuối buổi nói chuyện, các sinh viên đánh giá « Bàn tròn » rất vui và hấp dẫn; các thầy cô nhiệt tình và thân thiện, làm cho sinh viên thoải mái trao đổi thảo luận. Họ cũng nhận thấy cách tổ chức « Bàn tròn » này rất bổ ích, giúp học hỏi được nhiều điều, có cơ hội biết nhiều thầy cô trong trường cũng như giao lưu với bạn bè. Một số bạn cảm thấy có cái nhìn mới về ngành Y không chỉ đơn thuần học hành khô khan mà còn rất nhiều điều thú vị ; các bạn củng cố thêm niềm tin khi chọn học ngành Y.

(BS Mai Đào Ái Như)

Các thầy cô hòa đồng với sinh viên

Tham khảo 1 :

Tại sao em chọn học ngành Y?

Niên khóa 2009-2010, Bộ môn Khoa học Hành vi và Giáo dục sức khỏe Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch đã phát phiếu thăm dò các sinh viên Y1 mới nhập học với câu hỏi “Tại sao em chọn học ngành Y?”.

Dưới đây là một số câu trả lời của các em (chọn ngẫu nhiên) đáng để suy ngẫm.

BS Đỗ Hồng Ngọc

(Trưởng Bộ môn KHHV-GDSK)

Sinh viên thứ 1:

• Vì mẹ em thường xuyên phải vào bệnh viện .
• Nhân viên trong bệnh viện thường hay làm khó dễ hạch sách.
• Em muốn tự mình có thể chăm sóc sức khỏe cho gia đình.

Sinh viên thứ 2:

• Mong muốn của gia đình ông nội, ba mẹ, chú.
• Em muốn người khác biết ơn mình.
• Bác sỹ là một nghề được xã hội kính trọng. Sinh viên trường y được nể phục.
• Nghề y là nghề có thu nhập ổn định.Ít chịu tác động của những biến động như khủng hoảng kinh tế. Bác sỹ giỏi thu nhập cũng khá. Bác sỹ dở thu nhập khá hơn.

Sinh viên thứ 3:

• Người bác sỹ tốt được mọi người tôn trọng nhất.
• Trong 1 gia đình luôn có ít nhất 1 người theo ngành nay để chăm sóc sức khỏe cho gia đình.
• Tiếp bước truyền thống của gia đình.
• Bác sỹ là mơ ước thuở bé.

Sinh viên thứ 4:

• Muốn khắc phục được những bất lực của bản thân.
• Ước mơ được gia đình tán thành, đôi lúc bị xem là lười, vừa vui, em lại vừa lo. 6 năm sao dài quá,chương trình “học nặng quá” thì không gây cảm tình tốt cho các thầy cô nhưng em không thể tự dối rằng mình không hoang mang.

Sinh viên thứ 5:

• Phù hợp với tính cách, sức khỏe.
• Muốn rèn luyện , thử thách bản thân.
• Muốn có địa vị trong xã hội và được mọi người tôn trọng.

Sinh viên thứ 6:

• Không muốn bất lực đứng giữa sự sống và cái chết. Một quyền năng chiến thắng số phận nếu em có đủ kỹ năng kiến thức.

Sinh viên thứ 7:

• Thích trở thành bác sỹ. Nhất là bác sỹ khám bệnh cho trẻ em.
• Ba em không thích cái mùi khó chịu ở bệnh viện.
• Học y rất khó. Ba mẹ em thích ngành này

Sinh viên thứ 8:

• Thích nghe câu “ không có bác sỹ, chắc chúng tôi không sống được” Wá oai! Quá hạnh phúc. Vậy là chọn.

Sinh viên thứ 9:

Có 2 yếu tố:

• Gia đình em từ trước tới nay không có ai thành đạt trong cuộc sống, xã hội nên rất muốn em theo ngành y để có thể thay đổi lịch sử lâu đời đó. Có được sự tôn trọng của họ hàng, của xã hội.
• Bác sỹ là một nghề thiêng liêng và đáng kính trọng.

Sinh viên thứ 10:

• Nguyện vọng của gia đình
• Mang tính nhân đạo, hướng về sức khỏe con người, cứu người.
• Xã hội kính nể.
• Mức lương khá.
• Khẳng định mình.

Sinh viên thứ 11:

• Muốn hiểu các cơ quan trong cơ thể, bệnh tật.
• Cứu lấy mạng sống nhiều người, để chăm sóc gia đình & xã hội.
• Và em cũng muốn tìm cho mình một nghề gắn kết với mình suốt đời.

Sinh viên thứ 12:

• Để chăm sóc mẹ bị đau nửa đầu.
• Ba tai nạn trong phòng thí nghiệm và 1 sai lầm của bác sỹ, ba mất.

Sinh viên thứ 13:

• Yêu thích chữa bệnh. Thích mặc áo blouse, đến gần các bệnh nhân và giúp họ.
• Ước vọng được phục vụ, được yêu thương, được trách nhiệm của một công dân thực sự của đất nước.

Sinh viên thứ 14:

• Từ phía gia đình, bố mẹ đều là bác sỹ. Từ đó đã hình thành trong đầu em một niềm đam mê về y học.
• Vì nó cho em niềm vui. Mỗi ngày, khi là một bác sỹ, em sẽ biết mình phải làm gì, phấn đấu nỗ lực vì ai và mang lại hạnh phúc cho một người đó.

Sinh viên thứ 15:

• Em muốn hoàn thành ước mơ của mẹ, năng lực và ước mơ của chính em.
• Có cơ hội được chữa bệnh cứu người, cho trẻ em nghèo không may vì em rất thích con nít.

Sinh viên thứ 16:

• Dự định ước mơ và phấn đấu chữa bệnh người mẹ hay đau bệnh của em. Em nhất định sẽ là một bác sỹ tốt, 1 bác sỹ giỏi.

Sinh viên thứ 17:

• Liên quan nhiều đến những kỉ niệm riêng mà em không muốn chia sẻ.
• Chọn lựa giữa ước mơ học y 6 năm và 1 ngành khác mà em đã trúng tuyển 3 năm học dễ dàng hơn rồi tốt nghiệp. Nhưng em đã chọn ngành y này, học tại ngôi trường này và em tin tưởng đó là sự lựa chọn đúng đắn để theo đuổi điều em yêu thích.

Sinh viên thứ 18:

• Có thể kiếm tiền.
• tính cách em la tương đối hiền, tốt bụng, nên ngành y sẽ phù hợp với em sau này.
• Y đức
• Muốn mang đặc biệt là các em nhỏ, khỏe mạnh.
• Con người thoát khỏi đau khổ.

Sinh viên thứ 19:

• Ước mơ thật sự muốn mình có thể trở thành một bác sĩ có trình độ chuyên môn cao và có lương tâm nghề nghiệp.
• Cứu sống 1 mạng người là quý giá I trong life-và đó là nghĩa vụ của 1 doctor.

Sinh viên thứ 20:

• Gia đình em tan vỡ, em muốn bảo vệ gia đình mình bằng mọi cách, quan trọng nhất là bảo vệ sức khỏe.
• Ý nguyện của mẹ em. Có thể nói là em thực hiện điều này cũng như 1 cách báo hiếu cho mẹ. Bản thân em yêu thích nghệ thuật: đàn, ca hát, múa…

Sinh viên thứ 21

• Đây là sự lựa chọn thứ 2 của em, năm ngoái lựa chọn thứ 1 của em là trường kinh tế, em đã nghĩ rằng mình hợp với kinh tế hơn. Nhưng sau nửa năm học tại kinh tế, em nhận ra mình không hợp với ngành này. Một ngành đòi hỏi 1 con người phải nhanh nhẹn, nắm bắt thị hiếu con người và dành cho những con người nhiều tham vọng-em nghĩ vậy.
• Đợt đi tình nguyện vừa rồi, gặp những đứa trẻ khó khăn, bệnh tật.

Sinh viên thứ 22:

• Có nhiều lí do, do ba mẹ, vì bản thân em, ngăn và chữa bệnh cho gia đình và bản thân.
• Làm từ thiện.
• Có thu nhập ổn định để em có thể giúp đỡ mọi người nhiều hơn.

Sinh viên thứ 23:

• Có bố mẹ đều theo ngành y.
• Ngành y là 1 ngành đáng quý, đáng quý không chỉ ở 2 từ “bác sĩ” mà xã hội gọi mà hơn cả là sự hy sinh vì người bệnh, y đức.
• Em học ngành y vì chắc chắn 1 điều, xã hội cần có những bác sỹ không chỉ có kiến thức vững chắc mà còn cần phải có y đức,em biết em sẽ là 1 người bác sỹ như vậy.

Sinh viên thứ 24:

• Ba em là một bác sĩ.
• Muốn biết mình đang uống thuốc gì? Tại sao lại uống thuốc đó?
• Cảm nhận cái hạnh phúc giúp người bệnh nhân lành bệnh.
• Sau này nếu học hành chăm chỉ để trở thành 1 bác sĩ tốt thì em cũng sẽ làm được giống ba: cả người bệnh và bác sĩ đều rất hạnh phúc.

Sinh viên thứ 25:

• Bởi vì em là con người, mà con người thì thích thử thách chính mình.
• Như một nhà leo núi thích chọn những đỉnh núi cao chinh phục.
• Bác sĩ là một trong những tầng lớp được người khác nể phục, mà từ đó đến giờ em chưa được ai nể cả.
• Làm bác sĩ có nhiều tiền.
• Muốn chăm sóc sức khỏe cho người khác

Sinh viên thứ 26:

• Là câu hỏi khó, đã đặt ra khi bước vào đầu năm lớp 1.
• Ba mẹ em, cả họ nhà em mong muốn.
• Muốn thử sức và vượt qua một ngành học khó
• Còn thực sự mà em thích y là xạo thôi, dối trá.
• Hy vọng sau 6 năm tại đây em sẽ thích y.
• Y dễ xin việc, kiếm tiền ổn định cuộc sống.

Cơ hội để trao đổi

Tham khảo 2:
Tại sao em muốn làm bác sĩ?

Những câu hỏi dưới đây được sưu tầm từ những câu phỏng vấn sinh viên muốn vào học trường Y tại Anh Quốc các năm trước. Tại các nước, ngoài các môn thi còn có phần phỏng vấn sinh viên để xem họ có thích hợp học ngành y hay không, bởi ngành y đòi hỏi những tố chất đặc biệt, thậm chí gần như có một thiên hướng (vocation). Thời tôi thi vào trường Đại học Y khoa Saigon, năm 1962, ngoài các môn thi còn có 20 câu hỏi kiến thức tồng quát như: Ông tổ nghề Y thế giới là ai? Ông tổ nghề Y Việt Nam là ai? La Sơn Phu Tử là ai? Ai là thầy thuốc giỏi nhất thời Tam Quốc? Ai là thầy thuốc giỏi nhất thời Đông Chu liệt quốc? Giá gạo trên thị trường bao nhiêu 1 kg? Giá than trên thị trường bao nhiều 1 kg? Thủ đô của Brazil là gì? Nhạc của Igor Stravinsky?…v.v…

Thời đó ở Sàigon học Y khoa 7 năm, tốt nghiệp với văn bằng tiến sĩ y khoa (Docteur en Médecine, MD), thường gọi là bác sĩ hoặc y sĩ (y sĩ=bác sĩ y khoa, cũng như gọi dược sĩ, nha sĩ)..

BS Đỗ Hồng Ngọc

WHY DO YOU WANT TO BE A DOCTOR?

What is the format of a good team?
Do you read any medical publications?
How do you see Britain’s healthcare system in 20 years time?
If you had £1 billion to spend on a certain aspect on healthcare, what would you spend it on?
Tell me about any medical advances you have read about recently.
What are the good and bad points about being a doctor?
How would you balance your outside interests with studying a degree?
What are the qualities of a good doctor?
Which quality is the most important?
What single healthcare intervention could change the health of the population the most?
Name a sector of society which has poor access to healthcare?
What have you gained from your work experience/hobbies/community work?
What qualities do you have that mean that you will be a good doctor?
How do you cope with stress?
What are your best and worst qualities?
What areas of responsibility do you have?
How would you deal with angry/distressed patients?
Were you scared of doctors when you were young?
What do you think about abortion/euthanasia etc?
What qualities do you think colleagues appreciate in a doctor?
What is the difference between primary and hospital care?
Why is medical research is important?
What makes you angry?
Can you describe a situation that has been stressful?
How do you deal with stress?
If complains were made about you as a doctor, how would you respond?
What do you think you will find most difficult about a career in medicine?
Give an example of when you have worked in a team, and why is teamwork important Who works as part of a team with doctors?
What have been the most significant advances in medicine over the past 10/20/50 years?
………………

(theo www.wanttobeadoctor.co.uk)

Thế nhưng con người có lẽ rồi vẫn mãi mãi là con người với tất cả những niềm đau nỗi khổ của nó. Y khoa là ngành học thiết thân với con người, một con người trần trụi – cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng – nên người thầy thuốc không thể không có một chương trình đào tạo phù hợp ở mỗi giai đoạn phát triển kinh tế xã hội.

Một giáo sư Mỹ  có lần đến làm việc tại một trường Y thành phố đã nói với chúng tôi: Chương trình đào tạo y khoa nên bớt kỹ thuật mà thêm nhân văn! Một chương trình đào tạo y khoa tốt nhất sẽ phải theo một nguyên tắc chung là không ngừng đổi mới để phù hợp với sự phát triển.

Ở Mỹ hiện có 126 trường Đại học y khoa công và tư với chương trình đào tạo bác sĩ y khoa (MD) tổng quát 8 năm sau trung học phổ thông và 4 năm sau cử nhân, nhưng sau đó để có thể hành nghề, còn phải học thêm chuyên khoa tối thiểu 3 năm nữa. Họ tổ chức các kỳ thi tuyển vào y khoa gồm cả các môn khoa học lẫn văn chương và kiến thức tổng quát cho chương trình đào tạo 8 năm. Riêng các trường có đào tạo 4 năm sau cử nhân, trong đó có đại học y khoa Harvard, tuyển chọn sinh viên qua một kỳ thi tuyển gọi là MCAT (medical college admission test) và qua một cuộc phỏng vấn.

Từ năm 1985, Đại học y khoa Harvard đã đưa chương trình New Pathway vào dạy thử nghiệm lớp đầu tiên, sau những đợt lượng giá thấy có hiệu quả tốt đã được mở rộng ra toàn trường. Mục tiêu của chương trình này là cung cấp cho sinh viên nhưng kiến thúc tổng hợp, lồng ghép và uyển chuyển, những kỹ năng tự học và nhạy cảm với thế giới người bệnh, quan tâm tới con người về mặt sinh học cũng như quan tâm các mặt kinh tế y tế, đạo đức y học – trọng tâm là phục hồi mối quan hệ giữa người với người qua cải thiện tiếp xúc giữa thầy thuốc với bệnh nhân và đẩy mạnh việc phòng bệnh cũng như nâng cao sức khỏe của cộng đồng. Phương pháp dạy có nhiều đổi mới: giáo dục chủ động, nhóm nhỏ với sự kèm cặp (tutorial) rất sát, lấy sinh viên làm trọng tâm. Mỗi nhóm sinh viên từ 5 đến 7 người được giao cho 3 vị thầy (một về y học xã hội hoặc tâm lý, một về nội khoa và một về các chuyên khoa khác). Sinh viên được kèm cặp suốt bốn năm học và thi không chỉ lấy điểm làm bài mà còn thông qua sinh hoạt nhóm nhỏ này. Kiểu học kèm cặp dựa trên vấn đề (problem-oriented) và dựa trên các trường hợp cụ thể (case-based tutorial) giúp sinh viên không bỡ ngỡ khi tiếp cận thực tế, cách nhìn người bệnh toàn diện, không chỉ chú trọng về mặt sinh lý, bệnh tật mà cả về mặt tâm lý, xã hội của cá nhân cũng như của cộng đồng, đan xen lâm sàng và cận lâm sàng để không tách con người thành nhiều “mảnh vụn”. Với phương pháp này, người sinh viên phải tự học rất nhiều chứ không chỉ học những điều thầy dạy. Sinh viên được khuyến khích tranh luận, đưa ra những nhận xét cá nhân; phải đọc nhiều tài liệu bên ngoài những tài liệu hướng dẫn của thầy và nhà trường. Sinh viên còn buộc phải đọc thêm cả những tác phẩm văn học có liên quan đến “kiếp người” như của Joyce, Conrad, Tolstoy, Camus, Kafka, Williams…

Nhưng môn quan trọng mà  trường rất tự hào đã đưa vào chương trình mới chính là: quan hệ thầy thuốc – bệnh nhân (patient –doctor course), dạy suốt bốn năm ở  trường, mỗi tuần vào một buổi chiều. Môn học này gồm những buổi tiếp xúc bệnh nhân ở lâm sàng (bệnh viện, phòng khám tư của các giảng viên), còn kèm cặp trên các ca bệnh điển hình và tiếp xúc người bệnh, học cách phỏng vấn, hỏi bệnh sử, làm bệnh án, tìm hiểu các vấn đề tâm lý, hoàn cảnh xã hội của bệnh nhân và gia đình, cách giải thích nguyên nhân gây bệnh của bệnh nhân, mối giao tình giữa thầy thuốc với bệnh nhân và giữa gia đình với người bệnh…

Các nhà thiết kế  Chương Trình Mới rõ ràng muốn đào tạo những người thầy thuốc vừa kỹ thuật vừa nhân văn. Chính vì thế, chương trình không chỉ lấy cử nhân khoa học (BS) mà lấy cả cử nhân văn chương (BA) vào học, miễn là có đủ số chứng chỉ bắt buộc về sinh học, hóa học, vật lý học. Có những sinh viên vốn là họa sĩ, nhà báo, nhà tâm lý, nhân viên xã hội, nhà nhân chủng học… đã trở thành các thầy thuốc qua chương trình New Pathway này.

Hơn 40 năm trước, khi chúng tôi thi vào trường Y, ngoài các môn toán, hóa, sinh, ngoại ngữ, còn phải trả lời 20 câu hỏi về  kiến thức tổng quát như ai là thầy thuốc giỏi thời Đông Châu liệt quốc, thời Tam Quốc, cuộc  đời Hải Thượng Lãn Ông, Hippocrate, và đặc biệt về giá gạo và giá than trên thị trường lúc bấy giờ… Ngày nay thí sinh chỉ phải thi 3 môn: Toán, Hóa, Sinh. Và dĩ nhiên, toán sẽ là môn quyết định!

BS Đỗ Hồng Ngọc

Tôi biết và ngưỡng mộ BS Đỗ Hồng Ngọc đã lâu, từ lần đầu được tiếp xúc với anh (năm 1979) khi con gái tôi (chưa đầy 2 tuổi) bị một bệnh viện ở tỉnh chẩn đoán là “sơ nhiễm lao”. Tôi, lúc ấy, một người mẹ trẻ, là giáo viên tỉnh lẻ, chồng công chức, đồng lương ít ỏi, con gái mà “sơ nhiễm lao” thì sẽ thế nào đây? Gặp anh trong những năm đầu sau 1975, chưa có bệnh viện, phòng mạch tư, BV Nhi đồng thì lúc nào cũng quá tải.  Tôi nhớ mãi giọng nói nhẹ nhàng của anh: “Theo tôi thì cháu không bệnh gì đâu, chỉ suy dinh dưỡng thôi, nhưng tôi sẽ cho làm xét nghiệm để có kết quả chính xác, không sao đâu!”. Với cái vỗ vai thân tình, tôi tưởng như ai đó đã tiêm cho mình liều thuốc hồi sinh và quả thật, con gái tôi không bị chứng bệnh mà lúc nghèo khó ấy, với tôi, thật là khủng khiếp! Chúng tôi ở lại BV Nhi đồng một thời gian và chen chúc cùng mọi người trong những bữa cơm chỉ dành cho bé chứ không dành cho người nuôi vì tất cả, lúc đó, đều ăn bột mì, bo bo, cơm chỉ dành cho bệnh nhi. Tôi không gặp lại anh lần nào và mừng thầm: con không bệnh nặng nên không cần phải được bác sĩ giỏi khám!

Đến năm 2005, khi đã là thành viên của trường Hoa Sen, có dịp làm việc với anh, đọc nhiều bài viết, nhiều thơ của anh, nhưng tôi cũng chưa bao giờ nhắc lại chuyện này.

Hôm nay, ngày 19-8-2010, cùng với Ban Tu thư của trường, tổ chức buổi nói chuyện: “Stress trong đời sống thường ngày”, thú thật, đây là lần đầu tôi dự buổi nói chuyện của anh trước công chúng. Trò chuyện với anh thì nhiều, nhưng cùng nghe anh nói với nhiều người khác thì chưa.

Vẫn tác phong ấy, vẫn cách diễn đạt nhẹ nhàng, nói mà như không nói, làm thơ mà như trò chuyện, nhưng những điều anh chia sẻ cứ thấm dần và thấm sâu với toàn thể người nghe gồm nhiều đối tượng: người đã vào tuổi “gió heo may”, các giảng viên, nhân viên của trường và một số khá đông sinh viên.

Cuối năm 2009, tôi cũng trải qua cơn bạo bệnh, 48g trên giường bệnh của Phòng Hồi sức cấp cứu tích cực mà xung quanh chỉ là những người gần như bất động. Ra khỏi chốn “địa ngục trần gian” này, tôi thấm thía giá trị của sự sống, rút được ống oxy, tự mình hít thở mới thấy hơi thở quí biết chừng nào…Chính vì vậy, tôi chia sẻ sâu sắc những dòng thơ của anh trong “Xin cám ơn, cám ơn” mà tôi đã đọc cho mọi người cùng nghe:

…………..
Xin cám  ơn, cám ơn
Cơn bệnh ngặt nghèo quật ta gục ngã
Cho ta trở về làm con thú trinh nguyên
Cho ta trở về làm em bé sơ sinh
Tràn đầy hạnh phúc
Để ta biết một điều có thực
Tình yêu
Đã giúp ta tìm lại chính mình
Đã giúp ta vượt thoát…
(1997)

Khi nghe anh nhắc lại định nghĩa sức khỏe của tổ chức Y tế thế giới WHO: “Sức khỏe là một tình trạng hoàn toàn sảng khoái về: thể chất, tâm thần, xã hội chứ không phải chỉ là không có bệnh hay tật”, tôi muốn cười lên một cách thật… sảng khoái. Vì rõ ràng tôi đang là người có sức khỏe, bởi tôi vẫn đang trong tình trạng sảng khoái, tôi vẫn say mê làm việc hằng ngày với những suy nghĩ, dự định mới mẻ, xã hội chẳng phải nặng nề vì tôi, ai bảo tôi là người bệnh tật? Cho dù chưa ngày nào tôi không uống các loại thuốc: huyết áp, xương khớp…Hãy vui mà sống, sống để mà vui. Sẽ kết thúc những ngày bi quan vì mình là người “có bệnh nên sức khỏe kém”.

Tôi  lại cũng quá tâm đắc khi anh nói về nỗi “đau khổ” của người bệnh:  bác sĩ thường chỉ quan tâm chữa cho người bệnh hết đau chứ nỗi khổ của họ thì hình như vẫn còn nguyên! Một lần nữa, trong tôi, lại hiển hiện hình ảnh một BS nhi khoa biết quan tâm đến nỗi khổ của bà mẹ trẻ: “Không sao đâu!”. Có lẽ, anh không thể hiểu, với tôi, lúc ấy, lời an ủi kia chính là sự thấu hiểu “nỗi khổ” của bà mẹ khi phải đối diện với “nỗi đau” của con.

Cách anh trình bày về “stress” rồi phân tích các dấu hiệu trong nhận thức, thể chất, cảm xúc, hành vi của stress cũng khiến tôi và nhiều người ngạc nhiên. Té ra đó chỉ là stress, mình lại cứ tưởng bệnh lý gì ghê gớm. Tôi đã từng bị chẩn đoán có gai cột sống, cột cổ, tôi đã đi tập vật lý trị liệu một thời gian, rồi không đi nữa, cũng không tự tập ở nhà nhưng không cảm thấy đau nhức, cũng chẳng cần can thiệp bằng phẫu thuật, thế là, khỏi một chứng của stress rồi nhé. Bệnh không “hành hạ” nên hình như quên mất nó, hay đang “sống cùng với lũ”? Lại cũng mừng vì bản thân chưa có những rối loạn về hành vi như nhai nhóp nhép, đi qua đi lại… như anh nói. Như vậy, nếu mình có bị stress thì cũng còn nhẹ! Chưa có gì phải bi quan, chán sống!

Làm sao để “giải stress?”, những điều anh chia sẻ  cũng giản đơn thôi, tôi nghĩ là ai cũng có  thể làm được nhưng vấn đề quan trọng là làm sao biết mình đang bị stress để giải tỏa và có ai thấu hiểu để cùng chia sẻ?!

Với tôi, có lẽ cách giải stress hiệu quả nhất là: “học cách chấp nhận và biết giới hạn của mình”. Khoảng nửa năm gần đây, tôi tự đặt cho mình phương châm sống: “Phải biết quên những điều không đáng nhớ”, nói dễ hơn làm, nhưng tôi dần quen và quả thật, đã cảm thấy nhẹ lòng. Biết giới hạn của mình cũng là điều rất nên suy nghĩ, khi biết được cái mà không phải ai cũng biết, sự thư thái nhất định sẽ đến.

Anh cũng hướng dẫn cách “thở bụng” để giải stress hiệu quả hơn và sau buổi nói chuyện của anh, tôi đã thấy các đồng nghiệp của tôi nhắc nhau: “thở bụng đi!”.
Phần giao lưu cũng khá thú vị.

Có  người hỏi anh: “Có mâu thuẫn gì giữa con người khoa học và con người triết học của một bác sĩ không?”. Anh khẳng định là không vì một bác sĩ chính là người cần hiểu rõ những giá trị nhân văn hơn ai hết khi đối tượng nghiên cứu của họ là những con người. Quả thật, đọc tác phẩm của anh, tôi mến mộ vì sự hòa quyện tuyệt vời đó. Con người từ khi sinh ra cho đến khi cận kề với cái chết đều có mặt trong tác phẩm của anh và triết lý sống chân thật, hồn nhiên, rất “tình người” cũng bàng bạc trong thơ-văn của anh.

Thầy  Hoàng Anh Ngọc, Giám đốc Trung tâm Giáo dục tổng quát của trường Hoa Sen đã cám ơn về những chia sẻ quí báu của diễn giả, đồng thời cũng bày tỏ quan điểm về việc giáo dục một con người với những kiến thức tổng quát trước khi đi vào những kỹ năng chuyên sâu. Thể hiện sự đồng cảm với anh Hoàng Anh Ngọc, tôi nhớ mãi câu trả lời đơn giản, ngắn gọn của bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc: “Học làm người rồi mới học làm nghề”. Ước sao triết lý đào tạo này được nhiều, thật nhiều người thực hiện.

Có  bạn trẻ hỏi: “Động cơ nào khiến chú làm thơ?”. Đúng như tôi dự đoán, anh đã trả lời: “Không có động cơ nào hết, vì khi đã có cảm xúc thì bật ra thành thơ!”. Cám ơn anh, cám ơn tất cả những nhà thơ có cùng suy nghĩ, cảm xúc như tôi.

Chị  Nguyễn Thị Minh Đoan (Trưởng phòng Nhân sự của trường Hoa Sen) mạnh dạn nêu câu hỏi: khi muốn tìm sự  sảng khoái, muốn giảm stress có cần phải ép mình theo một qui luật nào không? Tôi thú vị với thí dụ của chị: chủ nhật, được nghỉ nên ngủ đến 11g trưa, dù biết như vậy là không đúng nhưng vẫn cảm thấy rất thích, rất tỉnh táo, sảng khoái sau khi thức dậy. Dĩ nhiên, diễn giả hoàn toàn chia sẻ với chị, nhất là khi chị nói, mỗi người có hạnh phúc khác nhau: con đã tật nguyền thì chỉ cần một nụ cười của con, cha mẹ cũng hạnh phúc. Đó chính là “biết nhìn vấn đề dưới nhiều góc cạnh” và cũng theo nguyên tắc “hãy nương tựa vào chính mình”. Lắng nghe cơ thể mình, vì mỗi người có thể chất và tâm sinh lý khác nhau. Diễn giả bày tỏ.

Đã hơn 11g30, nhưng cử tọa vẫn còn muốn hỏi, muốn nghe, thế là chúng ta không bị stress và không bị áp lực thời gian, đúng không các bạn?

Buổi giao lưu khép lại với phần trao quà lưu niệm cho những khán giả đã nêu câu hỏi. Tôi thấy trên sân khấu xuất hiện những người đã đứng tuổi, thầy cô, nhân viên và sinh viên của trường Hoa Sen. Quà tặng chỉ là những cái móc khóa nhỏ, xinh nhưng ý nghĩa của nó mới là điều đáng quan tâm. Vì đây chính là sản phẩm của những người khuyết tật đang sống và làm việc tại Ngôi nhà may mắn (Maison Chance) của cô Tim Aline Rebeaud là một sinh viên trường Đại học Mỹ thuật Thụy Sĩ, đã đến Việt Nam từ khi mới 20 tuổi rồi ở lại với những người tật nguyền, nghèo khó trong Ngôi nhà may mắn do chính cô tạo dựng.

Xin được phép nhắc lại “Thư cho bé sơ  sinh”, bài thơ được anh viết tại BV Từ Dũ năm 1965:

…….
Thôi trân trọng chào em
Mời em nhập cuộc
Chúng mình cùng chung
Số  phận
Con người…

Vô cùng cám ơn Bác sĩ, nhà văn, nhà thơ  Đỗ Hồng Ngọc đã giúp chúng tôi hiểu rõ để tránh ngộ nhận về stress và biết cách tự điều chỉnh, tự giải tỏa stress để nhắc nhở nhau phải biết yêu quý, trân trọng sức khỏe của chính bản thân. Đã chung số phận con người, chúng ta hãy vui, khỏe để cùng bước tiếp…
(Bùi Trân Thúy, Hoa Sen)

Ghi chú: Biết tôi sắp thôi làm việc ở Trung tâm Truyền thông- Giáo dục sức khỏe TP.HCM sau 25 năm công tác tại đây, các bạn trẻ của Trung tâm đã có sáng kiến tổ chức một buổi giao lưu thân mật giữa “thầy-trò”với nhau  vào dịp cuối năm vừa qua. Chủ đề buổi giao lưu hoàn toàn mở rộng. Các em có thể đặt bất cứ câu hỏi gì về chuyện đời, chuyện nghề, chuyện tình…

Để giúp các em “mạnh dạn” đặt câu hỏi, tôi đề nghị hỏi bằng giấy và nặc danh…

Và như vậy, buổi giao lưu được bắt đầu… (BS Đỗ Hồng Ngọc ghi lại).

Thầy ơi, cho con hỏi ước mơ của thầy bây giờ là gì?

Hơn hai ngàn năm trước, Khổng phu tử có lẽ cũng khoảng tuổi thầy bây giờ, một hôm  dẫn các đồ đệ đi tắm sông, một đồ đệ hỏi: Thầy ơi, cho con hỏi ước mơ của thầy bây giờ là gì? Khổng Tử cười bảo ước mơ của ta bây giờ là dẫn tụi con đi tắm sông!

Dĩ nhiên thầy không phải là… Khổng Tử, nên ước mơ của thầy là… dẫn tụi con đi chơi núi Thị Vãi, ở đó có một con đường đèo đẹp như Đà lạt, dẫn xuống một cái dốc sâu rồi đi vào khu rừng có một con suối róc rách gọi là Suối Tiên- cẩn thận đó, đừng tắm lâu quá sẽ biến thành trẻ con đó nghe! Quanh đó còn có những ngôi chùa cổ dưới những tùm cây… (Cho con đi với, cho con đi với, nhiều cánh tay đưa lên…).

Dĩ nhiên thầy cũng ước mơ được truyền trao kinh nghiệm sống, kinh nghiệm học tập, kinh nghiệm làm việc cho các bạn trẻ… nếu họ muốn. Thầy ra trường đã hơn 40 năm, làm ở Phòng Cấp cứu bệnh viện Nhi đồng Saigon (BV Nhi Dồng 1 Tp HCM) 16 năm nên đã tập một thói quen rất chính xác về giớ giấc. Ở phòng cấp cứu nhi, trễ một phút đã có thể gây chết người. Cho nên phải quý từng giây phút. Hôm nay chúng ta đã bắt đầu trễ 10 phút rồi đó. Thầy làm ở Cấp cứu ngày nào cũng thấy trẻ con chết, nhiều cái chết rất “vô duyên” vì có thể phòng tránh được. Chẳng qua vì thiếu kiến thức, vì mê tín dị đoan, cho nên thầy tình nguyện về công tác ở Trung tâm Truyền thông- Giáo dục sức khỏe này tới  nay đã 25 năm! 25 năm, thởi gian khá dài đó chứ. Hồi thầy về đây, mẹ QA mới sanh QA vài tháng, mà nay QA đang ngồi đây với chúng ta, làm việc cùng chúng ta rồi đó! Tụi con đang làm trong một ngành thấy như không có gì… hấp dẫn như trong bệnh viện nhưng thật ra có ích cho đời sống, nhằm nâng cao dân trí,  làm cho người dân hiểu biết để tự bảo vệ và nâng cao sức khỏe của mình, giảm bệnh tật và tử vong, nhất là cho trẻ con… Ngành của ta có lợi ích rất lớn mà nhiều khi không thấy hết. Một bài báo có hằng trăm ngàn người đọc, một chương trình truyền hình hằng triệu người xem. Tác động lớn lắm, nên ta  phải hết sức thận trọng trong từng thông điệp, không thể coi thường.

Thầy ơi, tuổi trẻ của thầy khác gì tuổi trẻ tụi con bây giờ? Theo thầy trong cuộc sống, điều gì là quan trọng đối với thầy?

Tuổi trẻ thời nào cũng giống nhau, cũng đầy nhiệt huyết, năng động, lý tưởng,  nhiều hoài bão, ước mơ. Nhưng hình như thời của thầy sống đơn giản hơn, nhiều lý tưởng hơn, lãng mạn nhiều hơn. Con người bây giờ tất bật mà hạnh phúc hiếm hoi, lúc nào cũng căng thẳng, thậm chí trong những tình huống không cần thiết như những va chạm lặt vặt trong mối quan hệ làm việc. Chúng ta biết quá nhiều chuyện xa vời, chuyện trên cung trăng, nhưng bản thân mình thì ít biết, bạn bè xiung quanh cũng ít biết nhau vì ta không quan tâm, lơ là. Thử hỏi phòng con đang ngồi làm việc có bao nhiêu cửa sổ, cầu thang lên tầng 1 này có bao nhiêu bậc, chưa chắc con đã biết. Tại sao? Tại không quan tâm. Chúng ta sống bên nhau trong một cơ quan làm việc hàng ngày gặp nhau 7-8 giờ mà như xa lạ, không hiểu tâm ý nhau, dễ căng thẳng, thấy ai cũng toàn tính xấu… Thử nhìn một cách khác xem, chẳng hạn lấy giấy ghi ra những … tính tốt của kẻ mà mình không ưa…

Trong cuộc sống, điều quan trọng nhất có lẽ là thấy mình sống có ích, sống hạnh phúc và sống thảnh thơi. Có lúc thầy cũng được mời vào vị trí này khác, nhưng thầy đều từ chối, vì chỉ muốn làm điều mình thích, trong khả năng mình, nhờ vậy mà làm việc gì cũng thấy vui, thấy hăng say. Một người làm việc trong tinh thần bất mãn, không hài lòng với chính mình, căm ghét những người xung quanh  hoặc làm việc chỉ vì sợ hãi, vì kiếm sống, vì đồng lương thì rất dễ so đo tính toán, thiếu nhiệt tâm, thiếu sảng khoái… và công việc được giao trở nên một gánh nặng…

Thưa thầy, em rất khâm phục sức lao động miệt mài của thầy trong suốt hơn 50 năm qua (em lấy tuổi thầy trừ  khoảng gần 20 năm tuổi thơ của thầy để đề ra tuổi nghề). Thầy làm thế nào để có được một sức khỏe dẻo dai, một tinh thần vững chải cũng như một tâm hồn trẻ trung để sống và làm việc trong bao nhiêu năm như vậy?

Thực ra chính hai mươi năm đầu đó mới là bệ phóng, định hướng cho tương lai ta.  Thầy sớm mồ côi cha, 12 tuổi vào ở trong chùa với người cô. Cô thầy bị tật 2 chân không đi lại được nhưng rất mê đọc truyện, tiểu thuyết. Cô thường bắt thầy đi mướn truyện ở ngoài phố và cấm thầy đọc truyện vì con nít đọc truyện không tốt, sợ mê, phải để thì giớ lo học. Nhưng khi đi mướn truyện như vậy thầy tranh thủ đọc dọc đường, có khi ngồi ở gốc cây mà đọc, có khi đang đi trên thuyền qua sông cũng đọc. Hết cuốn mới đem về cho cô. Cũng có lúc trùm mền mà đọc lén nữa! Nhờ vậy thầy ngốn hết truyện tàu, tự lực văn đoàn, kiếm hiệp, tiểu thuyết trinh thám, tình cảm… không chừa thứ nào.  Nhờ vậy truyện xưa tích cũ, đông tây kim cổ gì cũng biết. Dĩ nhiên sau này thì đọc có chọn lọc, nghiên cứu sâu hơn, nhưng cái tính ham đọc, ham học đã sẵn có. Không ai thành công mà không tự học. Học ở trường không đủ đâu. Thầy thấy thói quen đọc sách rất có lợi cho thanh niên. Phải đọc, vì đó là túi khôn của muôn đời. Đọc các danh gia ngày xưa ta như được sống cùng họ, trò chuyện cùng họ, làm bạn với họ chẳng thú sao?  Sau này, thầy đọc sách Nguyễn Hiến Lê, học với ông, nào Tự học để thành công, Tương lai trong tay ta, rồi nào Gương danh nhân, Gương chiến đấu, Gương kiên nhẫn… nó rất cần thiết cho thanh niên.  Tóm lại thầy học qua sách nhiều lắm. Bây giờ ít thấy bạn trẻ đọc sách, mê sách. Họ để thì giờ lên mạng, chơi games, đi shopping, ngồi quán cà phê, tán gẫu… nhiều hơn. Sinh viên không đọc sách văn học, học y mà không đọc Cronin, Sommerset Maugham, Tchekov, Lỗ Tấn thì uổng quá! Tâm hồn sẽ cằn khô đi và chỉ còn biết kỹ thuật, dễ trở thành máy móc, lạnh lùng, vô cảm. Tụi con thử đọc “Liêu Trai chí dị” xem, đọc “24 giờ trong đời người đàn bà” xem… hoặc đọc “Alexis Zorba”, “Câu chuyện của dòng sông”… xem. Dĩ nhiên ta không bỏ qua những sách viết ở thời đại ta. Nhờ đọc, kiến thức ta mới mở rộng, cảm thức nghệ thuật được nâng cao, cuộc sống thêm hạnh phúc, nhưng quan trọng hơn ta hiểu được con người, ta nuôi dưỡng được tình người…

Còn để có một sức khoẻ dẻo dai thì phải rèn luyện thôi. Các đây hơn mười năm, thầy bị một cơn tai biến mạch máu não nặng, mổ cấp cứu, đục sọ, đặt 2 ống dẫn lưu. Tưởng đã hết đi hết nói được nữa rồi. Sau mấy ngày nằm liệt giường, khi đi được vài bước lẩm đẫm  như em bé, thầy thấy quả là một phép lạ, một hạnh phúc rất tuyệt vời! Khi đứng được trong toilet  như mọi người quả là một hạnh phúc lớn. Thầy nhìn vào gương soi, thấy cái đầu trọc lóc … dễ thương của mình và liền lấy viết vẽ mấy tấm hình thú vị! Sau đó thấy nghiền ngẫm thực tập phương pháp thở bụng, thiền…  dần dần hồi phục sức khỏe. Thầy rút kinh nghiệm bản thân và chia sẻ với bạn bè, viết vài cuốn sách như Nghĩ từ trái tim, Như thị, Gươm báu trao tay…. Vừa rồi, thầy mới nói chuyện về “Thiền và Sức khỏe” cho các nhà doanh nghiệp trẻ do báo Saigon Tiếp thị tổ chức, rồi năm kia cũng nói chuyện về đề tài này tại chùa Từ Đàm, rồi ở Nha Trang trong tuần Văn hoá Phật giáo , thỉnh thoảng thầy cũng được mời nói chuyện với các bác sĩ về “quan hệ thầy thuốc bệnh nhân”, với các nhà báo, thầy cô giáo về cách giảm stress trong nghề nghiệp… có khi nói chuyện với  phụ huynh học sinh về giáo dục giới tính cho con em v.v… (hôm nào thầy nói về thiền cho T4G một bữa nha thầy!).

Rèn luyện thân thể phải gồm cả việc nghỉ ngơi, ăn uống, thể dục, thiền… một cách toàn diện. Quan trọng là giữ tâm hồn thanh thản. Việc làm có phù hợp, đúng sở thích thì mới làm hăng say, bền bỉ được.

Thầy cho con hỏi làm sao để mình tăng tính kỷ luật với bản thân để làm tốt công việc? Vì con biết kẻ thù lớn nhất của đời mình là chính mình…

Phải có ý chí và nghị lực thôi. Nghĩa là cũng phải rèn luyện. Thầy nhớ hồi trẻ mình rèn luyện bằng cách đọc cuốn “Bảy bước đến thành công”, “Rèn nghị lực để lập thân” chẳng hạn, rất có ích. Nhưng không chỉ đọc, chỉ học mà phải hành. Có khi phải khắc khe với mình một chút. Nghị lực sẽ tăng tiến dần. Và từ đó mình mới tự tin hơn. Loại sách này ngày nay cũng có rất nhiều. Phải biết chọn lựa để đọc, không thì dễ bị “tẩu hỏa”!

Đừng bao giờ coi mình là kẻ thù của mình. Hãy biết yêu thương mình, cho nó ăn, cho nó ngủ, và dạy dỗ nó. Nó có hư thì đánh nó vài roi, rồi thương  nó nhiều hơn. Một người mà không thể từ bi với chính mình thì làm sao có thể từ bi với người khác được?

Thầy nghĩ thế nào về tiền tài và danh vọng?

Tiền rất cần cho cuộc sống. Nhưng biết đến đâu là đủ thì phải có ý thức, biết tự hạn chế, không chạy theo đồng tiền, nhất là đồng tiền phi nghĩa. Sự giàu có do đồng tiền phi nghiã không bền vững, gia đình có thể đổ vỡ, con cái hư hỏng nữa. Phải chọn lựa. Kiếm tiền chính đáng, tiêu dùng chính đáng thì sẽ có được hạnh phúc. Người giàu có là người ít nhu cầu chứ không phải nhiều tiền, vung tiền qua cửa sổ. Bây giờ nhiều bạn trẻ ỷ lại cha mẹ, chạy theo hàng hiệu, rượu, thuốc… tốn kém thật đáng tiếc. Danh vọng cũng vậy. Cũng cần thiết, nhưng phải chính đáng, và phải biết dừng lại đúng lúc, lui về đúng lúc. Nếu danh vọng xây trên năng lực thực sự của mình thì là điều đáng mừng. Còn “danh vọng” mà xây trên một cái nền giả tạo rất dễ sụp đổ.

Thưa thầy, là thanh niên thế kỷ 21, theo thầy, mỗi buổi sáng / buổi chiều (sau giờ làm việc) điều gì nên nghĩ đầu tiên và cuối cùng trong ngày? Cảm ơn thầy.

Kahlil Gibran có hai câu thơ dễ thương: Cảm ơn đời mỗi sớm mai thức dậy/ Ta được thêm ngày nữa để yêu thương. Ngày nữa để yêu thương thấy chưa, chớ không phải ngày nữa để oán thù, căm giận. Dù ở thế kỷ nào đi nữa, mỗi sớm mai thức dậy cũng nên “cảm ơn đời” đã cho ta một ngày mới, một ngày mới để yêu thương! Dĩ nhiên thanh niên phải rèn luyện thể lực. “Bắp thịt trước đã”, có một cuốn sách như vậy. Thanh niên mà đi đứng co ro, lụm cụm, bụng to, thịt nhão, sáng sáng ngồi đốt thì giờ trong quán cà phê nhả khói mù trời thì thật đáng tiếc. Một tâm hồn minh mẫn trong một thân thể tráng kiện, nhớ không? Sau đó phải thực hiện cho được những dự định đã vạch ra từ… ngày hôm trước. Dĩ nhiên phải chọn ưu tiên, linh hoạt. Cái nào phải làm, cái nào nên làm. Vui mà làm, thích mà làm. Hòa mình với bạn bè chung quanh. Buổi chiều, buổi tối, là cơ hội học tập thêm. Nhiều thứ cần phải học lắm. Ngoại ngữ, vi tính, kỹ thuật chuyên môn. Rồi học một thứ để nuôi dưỡng tâm hồn: văn chương, nghệ thuật, âm nhạc, hội họa… ngay cả làm bánh, nấu ăn, cắm hoa…Một giấc ngủ êm đềm sẽ đến thay vì nhậu nhẹt ở quán bia ôm để rồi sáng mai dậy trễ, uể oải và nhìn mọi người với ánh mắt… mang hình viên đạn!

Thưa thầy, kinh nghiệm của thầy khi đi nước ngoài, bài học thầy áp dụng vào ngành truyền thông-giáo dục sức khỏe của VN?

Thầy có không nhiều dịp đi nước ngoài, nên mỗi dịp đều là một cơ hội tốt để được học thêm và rút kinh nghiệm đem về áp dụng những điều hay. Lần nào thầy cũng mang về một lô sách và tài liệu để sử dụng cho ngành mình và kể cả về đào tạo y khoa, như lần dự hội nghị về “Đào tạo chuyên viên phát triển sức khỏe” của WHO tại Ai Cập. Thầy đã tham gia trong nhóm sáng lập Trung tâm đào tạo và Bồi dưỡng cán bộ y tế TP, sau này là ĐH YKhoa Phạm Ngọc Thạch. Nhờ thời gian tu nghiệp ở Đại học Harvard, thầy về triển khai hình thành Bộ môn Khoa học hành vi & Giáo dục sức khỏe cho trường. Lúc tu nghiệp ở CFES, Paris, thầy thấy họ làm nghiên cứu về Giáo dục sức khỏe rất bài bản, dựa trên đó xây dựng các chương trình can thiệp có hiệu quả, khi về, thầy củng cố thư viện T4G, lập bộ phận tổ chức tư liệu (documentation) và đẩy mạnh các nghiên cứu khoa học trong lãnh vực giáo dục sức khỏe. Khi đi Ấn Độ dự Hội thảo quốc tế về HIV/AIDS thầy ứng dụng “truyền thông thay đổi hành vi” cho nhiều lớp huấn luyện theo phương pháp giáo dục chủ động, tạo tham gia.… Tóm lại,  học đối với thầy bao giờ cũng phải đi đôi với hành. Học mà không hành thì không thể nào “chín” được.  Thầy cũng mong các em: đi học, nhất là du học  không chỉ để lấy cái bằng cấp về treo, để “hù” thiên hạ… mà phải rút ra được bài học gì ứng dụng phù hợp vào hoàn cảnh nước ta với sự sáng tạo riêng của mình. Nhân dịp cũng nói thêm với các em rằng khi tiếp các đoàn chuyên gia quốc tế, đừng thụ động lo đối phó, lo trả lời những câu hỏi của họ đặt ra mà phải chủ động… đặt lại câu hỏi, đưa ra những ý tưởng của mình để tranh luận, từ đó mới có cơ hội  học hỏi lẫn nhau…

Thưa thầy, trong thời gian 25 năm công tác tại T4G điều gì làm cho thầy cảm thấy buồn nhất , điều gì làm cho thầy vui nhất?

Vui nhất ấy là cho đến nay, ngành Truyền thông-Giáo dục sức khỏe đã trở thành một hệ thống- một mạng lưới  rộng khắp trên cả nước, và có những con người thực sự yêu nghề, hết lòng với nghề, thấy được cái “y đạo” của nghề – thực hiện quan điểm phòng bệnh tích cực; vui nhất nữa là hiện nay có nhiều bạn trẻ được học bài bản về lãnh vực này,  ngành Y tế công cộng đã và đang phát triển. Tại T4G như các em thấy cũng đã có nhiều cán bộ trẻ xuất thân từ Y tế công cộng. Còn buồn nhất là trên thực tế, ngành y tế nước ta vẫn lấy “điều trị làm chính”, vì điều trị mới mang lại nhiều tiền, danh vọng. Chưa quan tâm đầu tư đúng mức cho dự phòng, trong đó có giáo dục sức khỏe, nâng cao sức khỏe. Nhiều càn bộ giỏi bỏ cuộc vì đời sống khó khăn, chạy về bệnh viện, về kỹ thuật cao hoặc làm dự án kiếm tiền nhiều hơn…  (còn tiếp)

Trong suốt quãng đường thành công, thầy có mấy lần “vấp ngã” chưa ạ?
Thầy không biết thành công hay vấp ngã là sao? Nhưng hình như sự thành công nào cũng là kết quả của 95% cố gắng và 5% may mắn, còn vấp ngã thì cũng là một cơ hội. Thầy được đi học rất trễ. Cha mất sớm, tản cư trên rừng về, thầy được người cậu dẫn vào cho học lớp 3 một trường tư, vài tháng sau, thầy giáo cho lên lớp Nhì, rồi lớp Nhất (lớp 5 bây giờ) ngay sau đó vì cho rằng đủ “năng lực”. Học trong chùa. Cuối năm thi đậu Tiểu học hạng cao, rồi đậu vào đệ thất (lớp 6), được học bỗng. Đùng cái bỏ học, về quê, bán hàng xén ở chợ Lagi. Thất học 3 năm. Khi tỉnh mới có lớp Đệ thất đầu tiên ở trong một nhà thờ, thầy lại cắp sách đến trường. Thầy tổ chức tự học, học nhảy hai ba lớp liền, đậu Tú tài 1 và 2 rồi đậu vào Y khoa. Miệt mài 7 năm (thời đó y khoa học 7 năm) ra trường với bằng Tiến sĩ y khoa quốc gia…  Vì thích ngành Nhi nên thầy làm nội trú ủy nhiệm vài năm liền ở BV Nhi Đồng Saigon (nay là BV Nhi Đồng 1), nhờ vậy mà có thể nói là một bác sĩ có kinh nghiệm về Nhi khoa. Thầy có cảm tưởng trong cái rủi có cái may, trong cái vấp ngã có cái mầm của sự… thành công. Vấp ngã, mình càng rèn chí, quyết tâm tự học, và may thay, đức tính này vẫn còn tới bây giờ. Tự học rất sướng các em ạ, vì học cho mình, không ai ép buộc mình cả. Nhưng tự học cũng phải có phương pháp. Thầy rất biết ơn ông Nguyễn Hiến Lê, tác giả cuốn Tự học để thành công. Thầy thấy những người thành công… nói chung đều nhờ tự học. Abraham Lincol,  Benjamin Franklin… chẳng hạn cũng là những tấm gương tự học. Ông Châu Trí quét lá đa ở chùa mà đỗ giải nguyên… Các sinh viên đậu thủ khoa ở các trường đại học bây giờ thường cũng là những em ở nhà quê tự học là chính, không học thêm, không kèm cặp gì cả! Thầy thích Nguyễn Công Trứ, lúc làm quan to, lúc làm lính thú đều… vui cả. Ông là một nhà nho khoáng đạt, một thi sĩ đích thực. Thầy cũng thích Tô Đông Pha nữa…

Suốt một đời sống và làm nghề, thầy còn đọng lại điều gì?

Thầy sống theo một triết lý… thảnh thơi, có bạn bảo là hồn nhiên, ngây thơ nữa. Làm việc hơi tùy hứng, linh hoạt mà không theo một kế hoạch cứng ngắt…  Bút hiệu từ nhỏ của thầy là Đỗ Nghê (ghép họ cha và họ mẹ) nhưng các bạn bảo nghe dễ thương vì có vẻ gì đó ngô nghê! Người cậu có ảnh hưởng tới thầy nhiều nhất có bút hiệu là Nguiễn Ngu Í. Ông tự cho mình luôn có những ý ngu!  Là một bác sĩ Nhi khoa khá có tiếng tăm, bệnh nhân đông, muốn làm giàu không khó, nhưng thầy chỉ làm… vừa đủ. Vẫn luôn nhớ câu thơ của NCT:“Tri túc tiện túc đãi túc hà thời túc/ Tri nhàn tiện nhàn đãi nhàn hà thời nhàn!” (Biết đủ thì đủ, đợi đủ bao giờ cho đủ? Biết nhàn thì nhàn, đợi nhàn bao giờ mới nhàn?) Nhỏ thì thích dấn thân, khi có tuổi thì thích an nhàn và về… già thì say mê nghiên cứu Phật học, để ứng dụng vào đời sống, vào nghề nghiệp! Lúc còn là sinh viên y khoa, thầy đồng thời ghi danh học thêm Xã hội học và Văn khoa. Học nhiều mới đã, mới sướng! Bây giờ có tuổi cũng không biết mình già, vẫn còn ham học lắm. Chia sẻ kinh nghiệm, hướng dẫn đàn em là mơ ước của thầy… vì đó cũng là cơ hội để học.

“Còn đọng lại điều gì” ư? Có lẽ là nỗi băn khoăn về sự phát triển của ngành Truyền thông – Giáo dục sức khỏe (health education), Nâng cao sức khoẻ (health promotion) của mình. Ngoài chuyện lãnh đạo chưa nhận rõ vai trò của nó trong thời đại “nhiễu loạn” thông tin, gây hại sức khỏe cho con người, dẫn đến bệnh tật triền miên và phải liên tục mở bệnh viện để đáp ứng.… còn là vấn đề nhân sự của ngành, vì không chỉ cần có kỹ năng, có học thuật  mà còn cần đến tấm lòng, vì đó là con đường của y đức và y đạo.

Rung động đầu đời của thầy lúc thầy bao nhiêu tuổi?

Ồ, cái này nói nhỏ thôi nha! Thầy nhớ không lầm thì “rung động đầu đời” của thầy hồi đó, lúc thầy … tám tuổi! (Nhiều tiếng ồ, nhưng có một tiếng: hơi trễ đó thầy!). Quả là có hơi trễ. Con gái Út thầy nó nói nó… rung động đầu đời lúc 3 tuổi! Thực ra tám tuổi là tuổi có hoạt động cuả kích thích tố sinh dục rồi, phân biệt trai gái rồi. Thầy nhớ hồi đó tản cư, học trong rừng, thầy giáo… rất dữ, đánh học trò bằng roi mây, bắt quỳ xơ mít. Thầy giáo có thói quen bắt đứa học trò có lỗi nằm sấp trên bục, rồi kêu một học trò khác lên đánh 3 roi. Có lần thầy được kêu lên đánh bạn như vậy, thầy đánh 3 roi nhẹ hều nên bị bắt nằm xuống cho bạn đánh lại. Có lần thầy còn bị bắt quỳ xơ mít  vì dám bắt chước thầy giáo gõ thước lên bàn để các bạn im lặng lúc thầy giáo đến trễ.

Gần trường có một cái suối sâu. Trưa nào học trò cũng kéo nhau đi tắm suối. Trai gái đều tắm trần truồng cả. Riêng thầy, khi đang tắm mà trông thấy một cô bạn -và chỉ cô bạn đó mà thôi- xuất hiện ở bờ suối thì thầy vội vàng chạy lên mặc quần áo lại ngay. Mắc cỡ! Cũng lạ! (Cười ồ!). Nhưng phải nói là đến 12 tuổi thầy mới thực sự “mê” một cô trong lớp… Đó đúng là mối tình đầu. Trong một vài bài thơ của thầy còn nhắc đến. Cái thời đó, ở một thành phố nhỏ, còn đi học với guốc xuồng lộp cộp trên vệ đường lót gạch… Nhà cô có tiệm chụp hình, trong tủ có chưng tấm hình cô ấy. Ngày nào thầy cũng phải qua lại ngắm một cái, mặc dù đã gặp nhau trong lớp. Lúc đi ngang nhà phải xách guốc lên, sợ lộp cộp cô bắt gặp!  Khi thầy phải bỏ học, theo gia đình về quê, và bị thất học mất 3 năm, mọi chuyện đã khác. Mấy năm sau, có dịp gặp lại, thầy viết trong một bài thơ: “…em đến nắng vàng theo tóc xanh/ tôi nghe xa vắng vạn ân tình/ có gì vương víu trong hơi thở/ ơi những ngày xưa của chúng mình”… Thơ xưa quá! Đã nửa thế kỷ rồi còn gì!

Thầy ơi, thầy tâm sự tiếp chuyện tình của thầy…

Thầy nghĩ tất cả đều có duyên số. Thầy gặp cô – vợ thầy- trong một tình huống cũng ngộ. Bạn thầy có người yêu tự nguyện làm em nuôi của thầy. Một hôm thầy theo bạn đến nhà cô chơi thấy cô đang ngóng một ai đó ở ngoài cửa. Thầy hỏi, cô nói “đợi Má về”. Một lúc “má” về tới… Thì ra là một cô gái xinh xắn, có vẻ hiền lành, là chị ruột của cô, tại trong nhà khó tánh nên các em gọi là “má”… Thầy bị “choáng” và nhận ra đây là người mình tìm kiếm bấy lâu. (Thầy có gọi cô bằng má không vậy thầy?) Có, “Má sắp nhỏ”.

Thưa thầy, bí quyết nào để sống hạnh phúc với vợ / chồng cho tới 70 tuổi giống như thầy với cô vậy?

Thầy may mắn cô ít nói, nghiêm trang. Trong đời sống sao cho khỏi những lúc này nọ,  tốt nhất là tương nhịn. Cô quạu thì thầy làm thinh. Thầy quạu thì cô làm thinh. Tuy nhiên, về cơ bản, tánh khí hai người cũng tương đồng nhau nên dễ hòa hợp, nhất trí với nhau trong việc đối nhân xử thế, nuôi con, làm ăn… Không nên cầu toàn, không ai hoàn hảo, cần biết để giúp đỡ lẫn nhau, rồi mới quý mến nhau dài lâu được. Những năm cơ cực sau 1975, thầy bận rộn suốt ngày với bệnh nhi  ở phòng cấp cứu bệnh viện Nhi đồng, ở nhà  trông cậy mình cô nuôi dạy các con. Nhiều bữa thầy về nhà tối om, đem thịt cá được tổ đời sống chia đã ôi thiu về, cô chỉ cười trừ…

Thầy ơi, khi nào thầy sẽ hết yêu?

Không biết. Hình như người nào đã bắt đầu yêu hồi 8 tuổi thì sẽ hết yêu vào tuổi 88 thì phải?

Thưa thầy, làm sao để không bị ế ạ?

Không biết câu hỏi này của nam hay nữ. Nếu là nam, thầy nghi của thầy… H quá (cười rộ! thầy H cũng cười rất vui!). Thực ra thì thầy H không ế. Nhiều cô mê thầy lắm, nhiều người đẹp đòi “nâng khăn sửa túi” cho thầy lắm, nhưng thầy… không có thì giờ. Thầy trăm công ngàn việc. Đúng vậy, không hiểu sao bây giờ các bạn trẻ lại thiếu thì giờ đến vậy. Cũng vẫn 24 tiếng đồng hồ mỗi ngày đó thôi. Phương tiện thì ngày càng hiện đại, thế giới nhỏ như lòng bàn tay.  Vậy mà người ta “không rảnh”… để yêu nhau là tại làm sao? Có thể người ta đòi hỏi tiêu chuẩn cao quá, người ta không còn lãng mạn như xưa nữa, không còn cái thời liều lĩnh một túp lêu tranh hai quả tim vàng nữa. Người ta tính toán so đo kỹ quá. Nói chung thực dụng quá chăng. Hay cũng có thể thời đại đổi thay, tình dục giải phóng, người ta cũng chẳng muốn lập gia đình sinh con đẻ cái cho thêm gánh năng?

Kiểu “sống thử” của một số bạn trẻ bây giờ dễ được nam giới ủng hộ, nhưng sẽ là một nguy cơ cho nữ giới. “Thử” thì thử bao lâu, với… những ai? Lúc nào thì “thiệt”? Có thể tin nhau được không?… Đời sống có vẻ bấp bênh hơn. Chưa đám cưới đã tính ngày li dị! Rồi về sinh học. Nhiều em bây giờ lạ, nam không ra nam, nữ không ra nữ. Hồi xưa, nam “râu hùm hàm én” thì cần một người yểu điệu thục nữ, còn nữ thì cần một nam nhi đúng nghĩa. Bây giờ hình như khó tìm hơn. Cho nên thầy thấy mấy con trai trong cơ quan mình  như P, C… mắt sáng rỡ khi gặp con gái thầy cũng mừng! Chứng tỏ nó là con trai thiệt. Gái cũng vậy. Vừa rồi, T bảo mới kiếm được một ông chồng “háo sắc” nên em mừng  lắm!  Không ai hoàn hảo. Cuộc sống cần chút liều lĩnh, “mắt nhắm mắt mở” như Đ nói. Vả lại, con người luôn thay đổi, khi sống với nhau, người ta có thể dần dần ảnh hưởng đến nhau.

Xin thầy Ngọc trả lời giùm em: Làm sao để biết người yêu mình chung thủy, không phản bội? Làm sao để em trở thành một người vợ tốt? Cảm ơn thầy.

Làm sao để biết một người… không chung thủy thì dễ hơn! Nhưng trước hết, bản thân mình cũng phải là một người chung thủy cái đã rồi mới đòi hỏi người khác chung thủy đúng không? Thực ra mọi hành vi của con người đều biểu hiện qua thân khẩu ý. Một người giỏi quan sát có thể nhận ra. Nhưng giỏi quá đến nỗi lúc nào cũng ngờ vực, cũng căng thẳng thì cuộc sống chung sẽ nặng nề, mất ý nghĩa, và đó là điều kiện tốt cho sự… không chung thủy nảy sinh! Em sẽ là một người vợ tốt khi đã biết đặt một câu hỏi như vậy. Nhưng trước hết, cần có một người… chồng tốt cái đã chứ!

Làm sao để ăn nhiều mà không mập?

Cứ ăn toàn chất xơ, rau quả… thì bụng sẽ đầy, cảm giác no nê mà không bị mập. Mập là do thừa calori. Một người biết ăn là người biết tính toán calori, “xuất nhập” thế nào cho cân đối, biết chọn thức ăn vừa ngon vừa ít béo, ít đường bột. Và điều quan trọng, phải vận động, tập thể dục, thể thao, đi bộ… để tiêu hao calori . Một tô phở, tô bún bò… cung cấp 600 calo, một chén chè 400 calo., trong khi đánh máy vi tính một giờ chưa tiêu hao đến 100 calo và bơi lội, đạp xe một giờ mới tiêu hao chừng 300 calo thôi! Tóm lại, “nhập” thì dễ mà “xuất” thí khó nên ta dễ bị mập là vậy!  Để có bữa ăn ngon, thầy chủ trương cần có 4 yếu tố: đó là chỗ ngồi ăn ngon, người ngồi ăn ngon, đồ ăn ngon và cách ăn ngon. Cách ăn ngon là ăn trong chánh niệm và tính kỹ calori! Còn đồ ăn ngon là tùy theo… khẩu vị! Như thầy phải có ớt mới thấy ngon!

Làm sao cho vòng 2 của em nhỏ bớt?

Một là lóc mỡ bụng, nhưng lóc rồi vẫn dễ to lại ngay. Hai là phải ăn uống đúng cách và tập thể dục bụng. Cách thứ hai bền bĩ hơn và đòi hỏi nghị lực.

Nếu đã quen một người 4 năm nhưng không thể đến được , ta phải làm sao quên?

Tại sao phải quên? Việc gì phải quên? “Tóc mai sợi ngắn sợi dài / Lấy nhau không đặng thương hoài ngàn năm” như ca dao ta đó thôi. Có những mối tình “hẹn nhau từ muôn kiếp trước”, lại có những mối tình “hẹn kiếp lai sinh” đó thôi! Quen 4 năm không đến được thì cần hiểu rõ lý do, cần thấu cảm. Nếu lý do chính đáng, cứ nuôi dưỡng tình yêu chứ, sao lại cần quên? Nếu lý do không chính đáng thì tự nó… tình yêu sẽ biết cách quên! Nhưng nhiều khi “tình ngỡ đã quên đi, như lòng cố lạnh lùng…” để rồi “người ngỡ đã xa xăm/ bỗng về quá thênh thang…” (TCS)…

Thầy ơi, con cảm thấy mình đã có tất cả nhưng lại không thể tìm được một nửa của mình! Vậy con phải làm sao?

Thì phải cất công đi tìm chớ sao? Nếu con dành hết năng lượng và thời gian cho danh vọng và tiền tài để có cảm giác mình có đủ tất cả nhưng vẫn thiếu tình yêu thì đó thật là điều đáng tiếc. Chính tình yêu mới làm cho cuộc sống trở nên hạnh phúc. Cái mà con nghĩ “đã có tất cả” đó thật ra mới có một nửa…  Một nửa kia không phải bỗng dưng tự trên  trời rơi xuống. Con phải đi tìm, có khi… đỏ con mắt mới gặp đó! Và cơ hội cũng không đến nhiều lần.

Thầy có bí quyết gì để nói chuyện lúc nào cũng hay và tâm lý như vậy?

Có bí quyết gì đâu, chỉ ở trong bụng nói ra thôi! Cái gì biết nói biết, cái gì không nói không. Trong sự giao tiếp, thầy nghĩ cần nhất là sự  chân thành, sau đó là sự tôn trọng, và  thấu cảm. Khi thấu cảm, tức là đặt mình vào vị trí của người, ta sẽ rất dễ gần gũi, chia sẻ và được chấp nhận. Khi đó, truyền thông sẽ có hiệu quả. Đây là những điều tất cả các em đều đã học, đã biết, vấn đề là áp dụng vào cuộc sống hằng ngày của chúng ta như thế nào.

Thời gian của buổi giao lưu đã hết, thầy rất cảm ơn các em đã đặt những câu hỏi rất hay, không câu hỏi nào trùng với câu hỏi nào, từ chuyện đời đến chuyện nghề vô cùng lý thú. Qua buổi giao lưu này, thầy cũng học được nhiều điều từ các em, biết  thêm những mối quan tâm, những suy nghĩ của các em để không… trở thành kẻ quan liêu, xa cách… Thầy mong có nhiều dịp giao lưu như vậy nữa nếu có thể, nhờ đó mà thầy thấy mình cũng trẻ lại cùng với các em.

(Tp.HCM ngày 9 tháng 02 năm 2010)